Prečišćeni tekst Pravilnika o Pravilima i postupcima letenja vojnih vazduhoplova obuhvata sljedeće propise:
1. Pravilnik o Pravilima i postupcima letenja vojnih vazduhoplova ("Službeni list Crne Gore", br. 056/23 od 05.06.2023),
2. Pravilnik o izmjenama i dopuni Pravilnika o pravilima i postupcima letenja vojnih vazduhoplova ("Službeni list Crne Gore", br. 057/24 od 14.06.2024), u kojima je naznačen njihov dan stupanja na snagu.
PRAVILNIK
O PRAVILIMA I POSTUPCIMA LETENJA VOJNIH VAZDUHOPLOVA
("Službeni list Crne Gore", br. 056/23 od 05.06.2023, 057/24 od 14.06.2024)
I. OSNOVNE ODREDBE
Član 1
Ovim pravilnikom propisuju se pravila letenja crnogorskih vojnih vazduhoplova i utvrđuju pravila i postupci letenja tih vazduhoplova kad lete prema pravilima letenja za operativni vazdušni saobraćaj (OAT).
Član 2
Izrazi koji se u ovom pravilniku koriste za fizička lica u muškom rodu podrazumijevaju iste izraze u ženskom rodu.
Član 3
Izrazi upotrijebljeni u ovom pravilniku imaju sljedeća značenja:
   1) aerodromski prijavni biro za usluge u vazdušnom saobraćaju (ARO) je jedinica nadležna za izvještavanje o uslugama u vazdušnom saobraćaju i planovima leta podnijetim prije odlaska;
   2) aerodromska saobraćajna zona je vazdušni prostor određenih dimenzija uspostavljen oko aerodroma radi zaštite aerodromskog saobraćaja;
   3) aerodrom je određeno područje na zemlji ili vodi, sa objektima, instalacijama i opremom, namijenjeno, u potpunosti ili djelimično, za kretanje, polijetanje i slijetanje vazduhoplova;
   4) helidrom je aerodrom ili određena površina na objektu namijenjena u potpunosti ili djelimično za dolaske, odlaske i kretanje helikoptera;
   5) aerodrom baziranja je aerodrom na kojem je stalno raspoređena jedinica vazduhoplovstva Vojske;
   6) alternativni aerodrom je aerodrom prema kojem vazduhoplov može da nastavi let ako dalji let prema aerodromu baziranja, odnosno odredišta nije moguć ili se ne preporučuje;
   7) privremeno zaposjednuti aerodrom je aerodrom koji nije u upotrebi jedinice vazduhoplovstva Vojske, ali se zbog operativnih potreba Vojske, na njemu može privremeno rasporediti jedinica vazduhoplovstva Vojske;
   8) letilište je aerodrom koji se upotrebljava za letenje jedrilica i motornih jedrilica koje ne polijeću samostalno, a čija se upotreba može proširiti i za letenje drugih vrsta vazduhoplova;
   9) poletno-sletna staza je utvrđena pravougaona površina na zemlji, vodi ili objektu namijenjena za polijetanje i slijetanje vazduhoplova;
   10) stajanka je dio aerodroma određen za prihvat i otpremu vazduhoplova, putnika, tereta ili pošte, snabdijevanje vazduhoplova gorivom i mazivom i parkiranje i održavanje vazduhoplova;
   11) jedinica za upravljanje vazdušnim prostorom (AMC) je jedinica koja je odgovorna za svakodnevno upravljanje vazdušnim prostorom u nadležnosti jedne ili više država članica Evropske konferencije civilnog vazduhoplovstva (ECAC);
   12) vazduhoplov u nuždi je vazduhoplov koji nije u mogućnosti da nastavi let upotrebom redovnih procedura, ali bezbjednost vazduhoplova ili lica u njemu nije u opasnosti;
   13) vazduhoplov u opasnosti je vazduhoplov kod kojeg je bezbjednost vazduhoplova ili lica u njemu, kao i bezbjednost lica ili dobara na zemlji ugrožena iz bilo kojeg razloga;
   14) vazduhoplovne priredbe su javni nastupi, aeromitinzi ili vazduhoplovne izložbe, prilikom kojih se vazduhoplovi predstavljaju javnosti na zemlji ili u vazduhu;
   15) vazdušni put je kontrolisani vazdušni prostor ili njegov dio koji je uspostavljen u obliku koridora;
   16) avion je vazduhoplov teži od vazduha, koji se pokreće motorom i uzgon u letu dobija pretežno zbog aerodinamičkih reakcija na površinama koje u određenim uslovima leta ostaju nepokretne;
   17) helikopter je vazduhoplov teži od vazduha, koji se pokreće motorom, a održava se u letu reakcijom vazduha na jedan ili više motorom pokretanih rotora čije se ose nalaze u uglavnom vertikalnom položaju;
   18) bespilotna letilica je vojni vazduhoplov bez posade u letilici, koji za pogon koristi motor i kojim operater bespilotne letilice, odnosno pilot - operater bespilotne letilice upravlja sa zemlje ili koji izvršava let unaprijed programiran od strane operatera bespilotne letilice;
   19) operater bespilotne letilice je lice koje upravlja bespilotnom letilicom i vrši druge poslove u vezi sa upravljanjem bespilotnom letilicom klase I - kategorije 1, 2 i 3;
   20) pilot - operater bespilotne letilice je lice koje upravlja bespilotnom letilicom i vrši druge poslove u vezi sa upravljanjem bespilotnom letilicom svih klasa;
   21) jedinica kontrole letenja je organizaciona jedinica pružaoca usluga u vazdušnoj plovidbi koja vrši poslove pružanja usluga oblasne, prilazne, odnosno terminalne ili aerodromske kontrole letenja;
   22) kontrolisana zona (CTR) je kontrolisani vazdušni prostor koji se prostire od površine zemlje do određene gornje granice;
   23) kontrolisani vazdušni prostor je vazdušni prostor određenih dimenzija u kojem se pružaju usluge kontrole letenja u skladu sa klasifikacijom vazdušnog prostora;
   24) kontrolor združenog dejstva (JTAC) je kvalifikovani pripadnik oružanih snaga koji upravlja vazdušnim i artiljerijskim dejstvima prilikom realizacije bliske vazdušne i vatrene podrške i drugih ofanzivnih vazdušnih operacija sa isturene pozicije;
   25) letačka dužnost je vrijeme koje piloti ili letači provedu na zemlji ili u vazduhu planirajući, pripremajući i izvršavajući aktivnosti koje direktno ili indirektno utiču na izvršenje letačkih zadataka;
   26) posada vojnog vazduhoplova su lica koja obavljaju pojedine stručne ili pomoćne, odnosno druge poslove u vezi sa letom vojnog vazduhoplova i sastoji se od letačkog i pomoćnog osoblja;
   27) letilica je svaka leteća naprava (sa motorom ili bez njega) koja se može naći u vazdušnom prostoru kojom može da upravlja pilot iz kabine ili sa zemlje ili koja leti autonomno po unaprijed programiranim podacima;
   28) meteorološki uslovi predstavljaju skup meteoroloških elemenata i meteoroloških pojava u posmatranom rejonu;
   29) meteorološko obezbjeđenje obuhvata aktivnosti na neprekidnom i potpunom uvidu u meteorološku situaciju u rejonu izvođenja letenja i na maršruti, usmjerene na donošenje pravilne odluke i upoznavanje sa stvarnim stanjem i prognozom vremena u toku izvršenja letačkog zadatka;
   30) NATO integrisani sistem protivvazduhoplovne i protivraketne odbrane (NATINAMDS) predstavlja mrežu međusobno povezanih nacionalnih i NATO sistema koja se sastoji od senzora, komandnih i kontrolnih objekata i sistema naoružanja;
   31) NATO centar za komandovanje i izvještavanje je dio NATO integrisanog sistema protivvazduhoplovne i raketne odbrane namjenjen za taktičku kontrolu vazduhoplovnih operacija koje se sprovode u njegovoj zoni odgovornosti;
   32) navigacijsko obezbjeđenje letenja obuhvata aktivnosti koje preduzimaju komanda jedinice Vojske i posade vojnih vazduhoplova radi sigurnog vođenja vojnih vazduhoplova po ruti do rejona objekta dejstva, pronalaženje objekta dejstva i povratka na aerodrom baziranja ili aerodrom manevra;
   33) naprezanje posade vojnog vazduhoplova predstavlja maksimalno angažovanje posade vojnog vazduhoplova u izvršavanju letačkih zadataka u toku jednog letačkog dana, koje se izražava u broju letova ili sati letenja;
   34) nivo leta (FL) je površina konstantnog atmosferskog pritiska u odnosu na utvrđenu standardnu vrijednost pritiska (1013,2 hPa), koja je odvojena od drugih takvih površina određenim intervalima pritiska;
   35) Notice to Airmen (NOTAM) je hitno vazduhoplovno obavještenje koje sadrži informacije o uspostavljanju tog obavještenja i stanju vazduhoplovnog sredstva, službe, postupka ili opasnosti, čije je blagovremeno poznavanje neophodno osoblju koje učestvuje u pripremi i izvršenju letenja;
   36) operativna masa bespilotne letilice je ukupna masa bespilotne letilice koja je spremna za korišćenje;
   37) plan leta je skup određenih informacija o namjeravanom letu ili dijelu leta vojnog vazduhoplova koje se podnose nadležnoj kontroli letenja;
   38) plan letenja je skup podataka i informacija o svim planiranim letovima vojnih vazduhoplova jedinice Vojske u određenom periodu;
   39) startno vrijeme je vrijeme koje se računa od početka (vrijeme polijetanja prvog vojnog vazduhoplova) do završetka (vrijeme slijetanja posljednjeg vojnog vazduhoplova) letenja po planu letenja, ne računajući let koji se vrši za potrebe izviđanja vremena;
   40) prelazni nivo je najniži upotrebljiv nivo leta iznad prelazne apsolutne visine, tj. visine u snižavanju na kojoj se barometarski visinomjer podešava na vrijednost atmosferskog pritiska na nivou mora (QNH);
   41) prelazna apsolutna visina je visina na kojoj ili ispod koje se vertikalna pozicija vazduhoplova izražava kao apsolutna visina i visina u penjanju na kojoj se barometarski visinomjer podešava na vrijednost standardnog atmosferskog pritiska (QNE);
   42) privremeno izdvojeno područje (TSA) je vazdušni prostor određenih dimenzija unutar kojeg se sprovode aktivnosti koje zahtijevaju rezervaciju prostora za isključivu upotrebu od strane pojedinih korisnika u određenom vremenskom intervalu;
   43) privremeno rezervisano područje (TRA) je vazdušni prostor određenih dimenzija, koji je privremeno rezervisan za potrebe jednog korisnika u određenom vremenskom intervalu, a ostalim korisnicima je njegovo korišćenje omogućeno samo po odobrenju kontrole letenja;
   44) kontrolisana oblast (CTA) je kontrolisani vazdušni prostor koji se od određene granice iznad zemlje prostire naviše, a sadrži rute instrumentalnog letenja i vazdušne puteve;
   45) korisnik vazdušnog prostora je operator vazduhoplova koji leti u opštem vazdušnom saobraćaju (GAT) ili operativnom vazdušnom saobraćaju (OAT);
   46) pružalac usluga u vazdušnoj plovidbi za potrebe Vojske Crne Gore je privredno društvo, drugo pravno lice, organ državne uprave, jedinica Vojske Crne Gore ili preduzetnik koga Vlada Crne Gore, na predlog organa državne uprave nadležnog za poslove odbrane, odredi da pruža usluge u vazdušnom prostoru ili u dijelu vazdušnog prostora;
   47) psihoaktivne supstance su supstance koje negativno utiču na psihofizičku sposobnost čovjeka (alkohol, opijati, kanabinoidi, sedativi, hipnotici, kokain i ostali psihostimulansi, halucinogeni i isparljivi rastvori, u koje ne spadaju kafa i duvan);
   48) staza za voženje je određena površina na aerodromu na kopnu koja je namjenjena za voženje vazduhoplova i koja služi za povezivanje različitih dijelova aerodroma uključujući:
      - stazu za voženje vazduhoplova do parking pozicije koja je dio stajanke koji je projektovan kao staza za voženje i koja omogućava pristup isključivo parking pozicijama,
      - stazu za voženje na stajanci koja je dio sistema staza za voženje koji se nalazi na stajanci i kojim se obezbjeđuje putanja za kretanje vazduhoplova preko stajanke,
      - stazu za voženje za brzi izlazak vazduhoplova koja je povezana sa poletno-sletnom stazom pod oštrim uglom i koja je projektovana tako da omogućava da vazduhoplov koji je sletio izađe sa poletno-sletne staze pri većim brzinama od onih koje se postižu na drugim stazama za voženje za izlazak vazduhoplova, čime se smanjuje vrijeme zauzetosti poletno-sletne staze;
   49) smanjeni minimum za vertikalno razdvajanje vazduhoplova (RVSM) - je minimalna norma vertikalnog razdvajanja vazduhoplova u određenom dijelu vazdušnog prostora;
   50) teren je kopnena površina koja zadovoljava uslove za povremeno obavljanje letačkih aktivnosti sa zmajem bez motora, paraglajderom, padobranom i balonom, kao i za polijetanje i slijetanje vazduhoplova radi intervencije i pružanja pomoći i sl.;
   51) trajanje leta je vrijeme od početka zaleta (za helikoptere od momenta pokretanja nosećeg rotora) do završetka protrčavanja (za helikoptere do momenta potpunog zaustavljanja nosećeg rotora) vojnog vazduhoplova;
   52) vojni vazduhoplovni autoritet (VVA) je organizaciona jedinica Generalštaba Vojske Crne Gore nadležna za regulatorne poslove i poslove kontrole vojnog vazdušnog saobraćaja;
   53) vanredna situacija u letu je svaka situacija u letu koja može imati uticaj na sigurnost i bezbjednost leta, a može doći do ugrožavanja života ljudi, vazduhoplova i ostalih vazduhoplovnih materijalnih tehničkih sredstava;
   54) uputstvo za održavanje vojnog vazduhoplova je uputstvo proizvođača vojnog vazduhoplova kojim se uređuju tehničko održavanje i opsluživanje vojnog vazduhoplova;
   55) uputstvo za upravljanje vojnim vazduhoplovom je uputstvo proizvođača vojnog vazduhoplova kojim se uređuje pravilan i bezbjedan način upravljanja vojnim vazduhoplovom tokom izvršenja letačkog zadatka;
   56) zona za letenje vojnih vazduhoplova je određeni dio vazdušnog prostora Crne Gore koji se koristi za potrebe letenja vojnih vazduhoplova (zona vizuelnog letenja, zona brišućeg letenja, zona grupnog letenja, zona instrumentalnog letenja i sl.);
   57) zbornik vazduhoplovnih informacija (AIP) je zbirka propisa, informacija i podataka bitnih za sigurnost vazdušnog saobraćaja (npr. podaci o zabranjenim, uslovno zabranjenim i opasnim zonama), koji izrađuje, ažurira i objavljuje pružalac usluga u vazdušnoj plovidbi;
   58) zbornik vazduhoplovnih informacija za vojno letenje (MIL AIP) je zbirka propisa informacija i podataka bitnih za sigurnost vojnog vazdušnog saobraćaja, koju izrađuje, ažurira, objavljuje i dostavlja pružalac usluga u vazdušnoj plovidbi korisnicima u Vojsci Crne Gore, na osnovu informacija i podataka koje obezbjeđuje vojni vazduhoplovni autoritet (VVA);
   59) nezgoda vojnog vazduhoplova je događaj koji nije nesreća vojnog vazduhoplova, a vezan je za letenje vojnog vazduhoplova, koji utiče ili je mogao uticati na sigurnost letenja vojnog vazduhoplova;
   60) nesreća vojnog vazduhoplova je događaj u vezi sa letenjem vojnog vazduhoplova sa posadom, od trenutka kad se neko lice ukrca u vojni vazduhoplov sa namjerom da obavi let do trenutka iskrcavanja svih lica iz vojnog vazduhoplova ili u slučaju bespilotne letilice, od trenutka kad je bespilotna letilica spremna za pokret u svrhu leta do trenutka vraćanja bespilotne letilice u stanje mirovanja na kraju leta i osnovna pogonska grupa je prestala sa radom, pri čemu je smrt ili teška tjelesna povreda nastala kao posljedica toga što se lice nalazilo u vojnom vazduhoplovu, u direktnom kontaktu sa bilo kojim dijelom vojnog vazduhoplova, uključujući i djelove koji su se odvojili od vojnog vazduhoplova ili je bilo direktno izloženo mlaznom udaru, izuzev ako su povrede nastale zbog prirodnih uzroka, samopovređivanjem ili su ih nanijela druga lica ili kad su nanesene slijepim putnicima koji se skrivaju izvan područja koje je putnicima i posadi uobičajeno na raspolaganju ili događaj u kojem je vojni vazduhoplov ili njegova struktura oštećena tako da negativno utiče na strukturalnu snagu, rad ili letne karakteristike vojnog vazduhoplova, te su potrebne veće popravke ili zamjena oštećene komponente, osim za oštećenja ili prestanak rada motora koja se odnose samo na jedan motor, uključujući njegov poklopac ili dodatke, odnosno propelere, vrhove krila, antene, davače, davače napadnog ugla, gume, kočnice, točkove, aerodinamičku oplatu, panele, vrata stajnog trapa, vjetrobranska stakla, oplata vazduhoplova, kao što su mala udubljenja ili rupe, ili manja oštećenja lopatica glavnog rotora, repnog rotora, stajnog trapa, kao i događaj u kojem je vojni vazduhoplov nestao ili je potpuno nedostupan;
   61) ozbiljna nezgoda vojnog vazduhoplova je nezgoda vojnog vazduhoplova koja uključuje okolnosti koje ukazuju da je postojala velika vjerovatnoća događanja nesreće vojnog vazduhoplova, a koja je povezana sa letenjem vojnog vazduhoplova i koja se desila, u slučaju vojnog vazduhoplova sa posadom, od trenutka kad se neko lice ukrca u vojni vazduhoplov sa namjerom da obavi let do trenutka iskrcavanja svih lica iz vojnog vazduhoplova ili u slučaju bespilotne letilice, od trenutka kad je bespilotna letilica spremna za pokret u svrhu leta do trenutka vraćanja bespilotne letilice u stanje mirovanja na kraju leta i osnovna pogonska grupa je prestala sa radom;
   62) uslovno zabranjeno područje je dio crnogorskog vazdušnog prostora unutar kojeg je letenje vazduhoplovom privremeno ograničeno u skladu sa unaprijed utvrđenim uslovima;
   63) zabranjeno područje je dio crnogorskog vazdušnog prostora unutar kojeg je letenje vazduhoplova zabranjeno.
II. PRAVILA I POSTUPCI LETENJA CRNOGORSKIH VOJNIH VAZDUHOPLOVA
1. Mjerne jedinice i podešavanje visinomjera
Član 4
Mjerne jedinice koje se koriste u vazduhoplovstvu Vojske Crne Gore (u daljem tekstu: Vojska) su:
   1) navigacija - nautička milja (NM) i desetica i/ili kilometar (km) i desetica;
   2) kraća udaljenost (do 4000 m), posebno za mjerenje udaljenosti na aerodromima - metar (m);
   3) apsolutna visina (altitude) i relativna visina (height) - stopa (ft) ili metar (m);
   4) nadmorska visina (elevation) stopa (ft) ili metar (m);
   5) horizontalna brzina, uključujući brzinu vjetra - kilometar na sat (km/h), metar u sekundi (m/s), čvor (kt), Mah (Ma);
   6) vertikalna brzina - metar u sekundi (m/s), stopa u minuti (ft/min);
   7) smjer vjetra kod polijetanja i slijetanja - stepen (°) prema magnetskom sjeveru;
   8) smjer vjetra - stepen (°) prema geografskom sjeveru;
   9) vidljivost u letu, pri zemlji i uzduž poletno-sletne staze - kilometar ili metar (km ili m);
   10) pritisak vazduha za podešavanje visinomjera - hektopascal (hPa), milimetar žive (mmHg), inč žive (inHg);
   11) temperatura - stepen Celzijusa (°C);
   12) masa ili težina - tona (t), kilogram (kg) ili libra (lbs);
   13) vrijeme - sat, minuta, sekunda;
   14) zapremina - litar (l) i američki galon (US gal);
   15) jačina svjetlosti - luks (lx).
Član 5
Podešavanje visinomjera vrši se na sljedeći način:
   1) pilot vojnog vazduhoplova koji izvršava letački zadatak u kontrolisanoj zoni (CTR) prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR), kao i pilot vojnog vazduhoplova koji izvršava letački zadatak van kontrolisane zone (CTR), prije polijetanja podešava visinomjer na pritisak sveden na atmosferski pritisak na nivo mora (QNH) i sa tako postavljenim pritiskom leti do prelazne apsolutne visine;
   2) kad vojni vazduhoplov u penjanju dostigne prelaznu apsolutnu visinu, pilot podešava visinomjer na standardni atmosferski pritisak 1013,25 hPa i sa tako postavljenim pritiskom leti iznad prelazne apsolutne visine;
   3) kad vojni vazduhoplov pri spuštanju dostigne prelazni nivo leta, pilot podešava visinomjer na atmosferski pritisak na nivou mora (QNH) i sa tako postavljenim pritiskom leti do slijetanja.
Na vojnim vazduhoplovima koji u pilotskom prostoru imaju dva visinomjera, ispod prelazne apsolutne visine, jedan od njih mora da bude podešen na vrijednost atmosferskog pritiska na nivou mora (QNH), a drugi na vrijednost standardnog atmosferskog pritiska.
2. Vazdušni prostor
Član 6
Letenje crnogorskih vojnih vazduhoplova može se odvijati na vazdušnim putevima i van njih.
Vojni vazduhoplovi koji lete po vazdušnim putevima mogu letjeti i prema pravilima opšteg vazdušnog saobraćaja (GAT) kad ispunjavaju propisane uslove.
Područja za letenje vojnih vazduhoplova u vazdušnom prostoru Crne Gore za potrebe obuke i redovnog letenja, u smislu ovog pravilnika, su:
   1) kontrolisana zona (CTR);
   2) zona vizuelnog letenja;
   3) zona brišućeg letenja;
   4) zona grupnog letenja;
   5) koridor za operativni vazdušni saobraćaj (OAT) - maršruta brišućeg leta;
   6) zona instrumentalnog letenja;
   7) privremeno izdvojeno područje (TSA);
   8) privremeno rezervisano područje (TRA);
   9) vazduhoplovni poligon; i
   10) druge zone i djelovi vazdušnog prostora na osnovu zahtjeva korisnika vazdušnog prostora.
Za područja za letenje vojnih vazduhoplova iz stava 4 tač. 2 do 10 ovog člana definiše se bafer zona (Flight Plan Buffer Zone - FBZ).
Područja za letenje vojnih vazduhoplova iz stava 4 ovog člana objavljuju se u zborniku vazduhoplovnih informacija (AIP), odnosno u zborniku vazduhoplovnih informacija za vojno letenje (MIL AIP).
Član 7
Za potrebe letenja vojnih vazduhoplova van vazdušnih puteva, kao i za druge vojne aktivnosti koje zahtijevaju rezervaciju dijela vazdušnog prostora vrši se alokacija vazdušnog prostora.
Za publikovano privremeno izdvojeno područje (TSA) i privremeno rezervisano područje (TRA) zahtjev za alokaciju vazdušnog prostora dostavlja se jedinici za upravljanje vazdušnim prostorom (AMC) najkasnije jedan radni dan prije početka aktivnosti.
Za nepublikovana područja iz člana 6 stav 4 ovog pravilnika zahtjev za alokaciju vazdušnog prostora dostavlja se jedinici za upravljanje vazdušnim prostorom (AMC) najkasnije dva radna dana prije početka aktivnosti.
Za letenje u međunarodnim vodama, koje se odvija kao operativni vazdušni saobraćaj (OAT), nije moguća alokacija vazdušnog prostora, već se za te potrebe može koristiti opasno područje (D) koje se određuje u skladu sa aktom kojim se propisuju način upravljanja i strukture vazdušnog prostora.
Podnosilac zahtjeva za alokaciju vazdušnog prostora dužan je da koristi vazdušni prostor na način kako je odredila jedinica za upravljanje vazdušnim prostorom (AMC) i sve informacije vezane za otkazivanje ili skraćenje vremena upotrebe dodijeljene strukture vazdušnog prostora odmah, bez odlaganja, javi nadležnoj jedinici za kontrolu letenja ili jedinici za upravljanje vazdušnim prostorom (AMC).
Član 8
Lateralne granice kontrolisane zone (CTR) obuhvataju najmanje djelove vazdušnog prostora, koji nijesu u kontrolisanoj oblasti (CTA), a koji sadrže putanje letova prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) za dolazak na aerodrom i odlazak sa aerodroma u instrumentalnim meteorološkim uslovima (IMC).
Lateralne granice kontrolisane zone (CTR) uspostavljaju se na udaljenosti ne manjoj od 5 NM (9 km) od referentne tačke aerodroma u smjerovima iz kojih se vrši prilaz po instrumentima.
Član 9
Zona vizuelnog letenja je rezervisani vazdušni prostor koji obezbjeđuje sigurnost letenja vojnih vazduhoplova, za potrebe obuke, u operativnom vazdušnom saobraćaju (OAT).
Zona vizuelnog letenja određuje se iznad tačke na zemlji, izražene u zemaljskoj koordinati kartografske projekcije WGS 84, poluprečnikom od te tačke sa minimum 2 NM (3,7 km) i maksimum 3,5 NM (6,5 km) odstojanja, u zavisnosti od manevarskih osobina vojnog vazduhoplova, između visina za sigurno i bezbjedno izvršenje letačkog zadatka.
Član 10
Zona brišućeg letenja je rezervisani vazdušni prostor koji obezbjeđuje sigurnost letenja vojnih vazduhoplova u brišućem letenju u operativnom vazdušnom saobraćaju (OAT).
Zona brišućeg letenja određuje se između tačaka, izraženih u zemaljskim koordinatama kartografske projekcije WGS 84 i visinom od površine zemlje do 300 m (1000 ft) iznad terena (AGL).
Član 11
Zona grupnog letenja nastaje spajanjem dvije zone vizuelnog letenja.
Član 12
Koridor za operativni vazdušni saobraćaj (OAT) - maršruta brišućeg leta je rezervisani vazdušni prostor koji obezbjeđuje sigurnost letenja vojnih vazduhoplova, po rutama brišućeg letenja ili po zahtjevima vojnog letenja u kontrolisanom vazdušnom prostoru.
Koridor za operativni vazdušni saobraćaj (OAT) - maršruta brišućeg leta određuje se središnjom linijom između prekretnih orijentira rute, izraženih u zemaljskim koordinatama kartografske projekcije WGS 84.
Širina koridora za operativni vazdušni saobraćaj (OAT) - maršruta brišućeg leta je 3 NM (5,5 km) i to po 1,5 NM (2,25 km) lijevo i desno od linije rute i visinom do 300 m (1000 ft) iznad terena (AGL).
Član 13
Zona instrumentalnog letenja je rezervisani vazdušni prostor koji obezbjeđuje sigurnost instrumentalnog letenja vojnih vazduhoplova, za potrebe obuke, u operativnom vazdušnom saobraćaju (OAT).
Zona instrumentalnog letenja određuje se između radijala zemaljskog navigacijskog uređaja (VOR/DME) i minimalnom i maksimalnom udaljenosti u nautičkim miljama od tog uređaja, između visina za sigurno i bezbjedno izvršenje letačkog zadatka.
Član 14
Privremeno izdvojeno područje (TSA) uspostavlja se za potrebe civilnih i vojnih korisnika vazdušnog prostora, kao što su: obuka pilota, probni letovi, istraživanje i razvoj ili djelatnosti privremenog karaktera, koji zbog svoje prirode moraju biti razdvojeni kako bi se zaštitili od drugog saobraćaja.
Kroz privremeno izdvojeno područje (TSA) ne dozvoljava se prolaz drugom korisniku vazdušnog prostora.
Horizontalne i vertikalne dimenzije privremeno izdvojenog područja (TSA) utvrđuju se prema potrebi.
Uspostavljanje privremeno izdvojenog područja (TSA) objavljuje se u Notice to Airmen (NOTAM).
Član 15
Privremeno rezervisano područje (TRA) uspostavlja se za potrebe vojnih korisnika vazdušnog prostora.
Prolazak drugog saobraćaja kroz privremeno rezervisano područje (TRA) moguć je samo uz odobrenje jedinice kontrole letenja.
Horizontalne i vertikalne dimenzije privremeno rezervisanog područja (TRA) utvrđuju se prema potrebi.
Uspostavljanje privremeno rezervisanog područja (TRA) objavljuje se u Notice to Airmen (NOTAM).
Član 16
Vazduhoplovni poligon je prostor (na kopnu, vodi i u vazduhu) namijenjen za borbenu obuku posada vojnih vazduhoplova i vatrena dejstva vojnih vazduhoplova.
Vazduhoplovni poligon može biti:
   1) poligon za gađanje, raketiranje i bombardovanje ciljeva na kopnu ili vodi; i
   2) poligon za gađanje i raketiranje ciljeva u vazduhu.
Pozicija vazduhoplovnih poligona, namjena, dimenzije, uređenje, organizovanje letenja i dejstava vojnih vazduhoplova, kao i mjere bezbjednosti tokom korišćenja poligona utvrđuju se elaboratom poligona, koji donosi načelnik Genaralštaba Vojske.
Borbena obuka posada vojnih vazduhoplova i vatrena dejstva vojnih vazduhoplova mogu se izvoditi i na drugim vojnim poligonima u zemlji i inostranstvu, u skladu sa elaboratima tih poligona.
Aktiviranjem poligona iz stava 2 ovog člana uspostavlja se privremeno rezervisano područje (TRA) za vrijeme trajanja tih aktivnosti.
Član 17
Poligoni za gađanje, raketiranje i bombardovanje ciljeva na kopnu ili vodi mogu biti školski i/ili taktički vazduhoplovni poligoni.
Školski vazduhoplovni poligon za gađanje, raketiranje i bombardovanje ciljeva na kopnu ili vodi je uređeni dio površine na kopnu ili vodi i dio vazdušnog prostora iznad te površine do određene visine, koji je namjenjen za obuku posada vojnog vazduhoplova za gađanje, raketiranje i bombardovanje ciljeva na kopnu ili vodi vazduhoplovnim ubojnim sredstvima po školskim metama uz primjenu školskog manevra.
Taktički vazduhoplovni poligon za gađanje, raketiranje i bombardovanje ciljeva na kopnu ili vodi je stalno ili privremeno uređeni dio površine na kopnu ili vodi i dio vazdušnog prostora iznad te površine do određene visine, koji je namjenjen za borbenu obuku posada vojnih vazduhoplova i uvježbavanje grupnog leta (par, odjeljenje, eskadrila) i vatreno dejstvo vazduhoplovnim ubojnim sredstvima po realnim objektima dejstva uz primjenu složenih i kombinovanih manevara.
Član 18
Poligon za gađanje i raketiranje ciljeva u vazduhu je dio vazdušnog prostora iznad određenog dijela teritorije ili akvatorije namijenjen za gađanje i raketiranje vučenih, letećih ili raketnih ciljeva iz vazduha ili sa zemlje.
3. Vojni vazduhoplov
Član 19
Vojni vazduhoplov može biti sa posadom ili bespilotna letilica.
Vojni vazduhoplov, u skladu sa planiranim letenjem, letačkim zadatkom i uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom, može učestvovati u vazdušnom saobraćaju:
   1) ako je ispravan u granicama vazduhoplovno-tehničkih normi;
   2) ako je pripremljen za letenje na način utvđen uputstvom za održavanje vojnog vazduhoplova; i
   3) na način koji ne dovodi do ugrožavanja života ljudi ili imovine.
Način upotrebe i izvršenja letačkih zadataka za svaki tip vazduhoplova iz stava 1 ovog člana utvrđuje se aktom načelnika Generalštaba Vojske.
Član 20
Prema brzini prevlačenja, kategorije vojnih vazduhoplova sa posadom su:

Član 21
Kategorije bespilotnih letilica su:

Bespilotna letilica kojom upravlja pilot - operater bespilotne letilice može letjeti samo u izdvojenim djelovima vazdušnog prostora.
Bespilotnoj letilici nije dozvoljen let kontrolisan od strane računara koji se nalazi u vazduhoplovu bez nadzora i mogućnosti preuzimanja komande od strane pilota - operatera bespilotne letilice ili operatera bespilotne letilice.
Bespilotne letilice klase III, kategorije 6 i 7 mogu letjeti i van privremeno izdvojenog područja (TSA) ili privremeno rezervisanog područja (TRA), uz podnijeti ICAO plan leta za letenje prema pravilima opšteg vazdušnog saobraćaja (GAT) i prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR).
Pilot - operater bespilotne letilice iz stava 4 ovog člana dužan je da sa planom leta upozna vazduhoplovni operativni centar vazduhoplovstva Vojske (VOC), najkasnije jedan radni dan prije planirane realizacije leta do 10:00 časova po jedinstvenom koordiniranom vremenu (UTC).
Prilikom polijetanja i slijetanja bespilotnih letilica iz stava 4 ovog člana obavezno se koristi privremeno izdvojeno područje (TSA) ili privremeno rezervisano područje (TRA).
Član 22
Posadu vojnog vazduhoplova čine piloti, letači i drugo osoblje vojnog vazduhoplova u zavisnosti od vrste letačkog zadatka, koju za svaki let odobrava komandir eskadrile ili pretpostavljeni višeg položaja.
Letenje vojnog vazduhoplova može se vršiti samo sa kompletnom posadom vojnog vazduhoplova.
Profesionalno vojno lice može upravljati vojnim vazduhoplovom ili letjeti u svojstvu člana posade vojnog vazduhoplova ako:
   1) mu je dodijeljeno zvanje pilota u skladu sa propisom organa državne uprave nadležnog za poslove odbrane (u daljem tekstu: Ministarstvo) kojim se propisuju zvanja i kategorije osposobljenosti lica u službi u Vojsci;
   2) je osposobljeno za odgovarajuću dužnost na vojnom vazduhoplovu;
   3) je zdravstveno sposobno za obavljanje letačke dužnosti na kategoriji vojnog vazduhoplova na kojem izvršava letenje;
   4) mu je pretpostavljeni izdao i odobrio letački zadatak;
   5) je prije leta provjerena i utvrđena njegova osposobljenost, zdravstvena sposobnost i spremnost za izvršenje letačkog zadatka.
Profesionalno vojno lice, kao član posade vojnog vazduhoplova, može izvršavati letačke zadatke ako:
   1) je osposobljeno za letača u skladu sa propisom Ministarstva kojim se propisuju zvanja i kategorije osposobljenosti lica u službi u Vojsci;
   2) je osposobljeno za odgovarajuću dužnost na vojnom vazduhoplovu;
   3) je zdravstveno sposobno za obavljanje letačke dužnosti na kategoriji vojnog vazduhoplova na kojem izvršava letenje.
Za vršenje specijalizovanih ili namjenskih letačkih zadataka u vojnim vazduhoplovima, koji nijesu neposredno vezani za upravljanje i održavanje vojnog vazduhoplova, može se angažovati i drugo osoblje, osim posade vojnog vazduhoplova.
Vršenje letačkih zadataka iz stava 5 ovog člana, po odluci vođe posade vojnog vazduhoplova, mogu obavljati i letači koji su članovi posade vojnog vazduhoplova.
Član 23
Vođa posade vojnog vazduhoplova je pilot sa pravom konačne odluke, koji je odgovoran za izvršenje letačkog zadatka, upravljanje i opsluživanje vojnog vazduhoplova na zemlji i tokom izvršenja leta.
Vođa posade vojnog vazduhoplova sa višečlanom posadom je prvi pilot ili pilot koji obučava ili provjerava pilote u letu.
Lica koja se prevoze vojnim vazduhoplovom (putnici), bez obzira na čin i položaj, dužni su da izvršavaju naređenja i uputstva vođe posade vojnog vazduhoplova koja se odnose na red i pravila ponašanja u vojnom vazduhoplovu, kao i postupke u vanrednoj situaciji u letu.
Član 24
Član posade vojnog vazduhoplova obavlja predviđenu dužnost u okviru posade na za to propisanom mjestu u vojnom vazduhoplovu.
Član posade vojnog vazduhoplova odgovoran je vođi posade vojnog vazduhoplova za ličnu pripremljenost za let i vršenje propisanih dužnosti u toku pripreme za let, u toku leta i poslije slijetanja, zaključno sa analizom leta.
Član 25
Operater bespilotne letilice i pilot - operater bespilotne letilice ima pravo konačne odluke u vezi sa letom, odgovoran je za opsluživanje bespilotne letilice na zemlji i tokom izvršenja leta, upravlja bespilotnom letilicom i vrši i druge poslove u vezi sa upravljanjem bespilotnom letilicom.
Profesionalno vojno lice može biti operater bespilotne letilice ako:
   1) je osposobljeno za operatera bespilotne letilice;
   2) je zdravstveno sposobno za obavljanje ove dužnosti;
   3) mu je pretpostavljeni izdao i odobrio letački zadatak;
   4) mu je prije leta provjerena i utvrđena njegova osposobljenost, zdravstvena sposobnost i spremnost za izvršenje letačkog zadatka.
Član 26
U cilju uspješnog izvršenja letačkog zadatka pretpostavljeni pilota i letača mora da poznaje stručnu i borbenu osposobljenost sebi potčinjenih pilota i letača, i to:
   1) komandir eskadrile i komandir odjeljenja - osposobljenost svih pilota i letača u potčinjenoj jedinici vazduhoplovstva Vojske;
   2) komandant vazduhoplostva Vojske ili lice koje on odredi - osposobljenost potčinjenog komandira jedinice vazduhoplovstva Vojske i pilota i letača u komandi vazduhoplovstva Vojske.
Komandant, odnosno komandir jedinice Vojske iz čijeg sastava su bespilotne letilice ili lice koje on odredi moraju da poznaju stručnu osposobljenost operatera bespilotne letilice i pilota - operatera bespilotne letilice.
Član 27
Provjere znanja i osposobljenosti pilota i letača vrše se na osnovu godišnjeg plana kontrola Generalštaba Vojske i vazduhoplovstva Vojske.
Provjeru znanja i osposobljenosti pilota i letača vrše:
   1) instruktor letenja za pilote na obuci;
   2) komandir ili zamjenik komandira eskadrile za sve pilote eskadrile i pilote na obuci;
   3) komandant i zamjenik komandanta vazduhoplovstva Vojske i adekvatno osposobljeni starješina iz komande vazduhoplovstva Vojske za komandira ili zamjenika komandira eskadrile, sve pilote eskadrile i pilote na obuci;
   4) rukovodilac vojnog vazduhoplovnog autoriteta (VVA) ili lice koje on ovlasti, odnosno ispitivač instruktor, za sve pilote i letače postavljene u Ministarstvu, Generalštabu Vojske i jedinicima Vojske i pilote na obuci.
Na osnovu provjera iz stava 2 ovog člana lice koje vrši provjeru može pilotu na obuci odobriti samostalno letenje danju i noću u svim meteorološkim uslovima.
Član 28
Provjeru zdravstvene sposobnosti za vršenje letačke službe pilota i letača vrši:
   1) doktor medicine prije svakog leta;
   2) ovlašćena zdravstvena ustanova, najmanje jednom godišnje, po potrebi i češće, u skladu sa preporukom ljekarske komisije za pilote i letače; i
   3) ovlašćena zdravstvena ustanova, na lični zahtjev pilota i letača, na zahtjev pretpostavljenog starješine ili na zahtjev vojnog vazduhoplovnog autoriteta (VVA).
Profesionalno vojno lice kome se ne izvrši provjera zdravstvene sposobnosti u roku iz stava 1 tačka 2 ovog člana ne može vršiti letačku službu do izvršenja ove provjere.
4. Letovi vojnog vazduhoplova
Član 29
Letovi vojnih vazduhoplova dijele se prema: vrsti letenja, namjeni, dobu dana, uslovima u kojima se let izvršava, načinu upravljanja vojnim vazduhoplovom, visini, rejonu u kojem se izvode i aerodromu slijetanja, kao i broju vojnih vazduhoplova koji istovremeno izvršavaju zajednički letački zadatak.
Član 30
Prema vrsti letenja letovi vojnih vazduhoplova mogu biti letovi za operativni vazdušni saobraćaj (OAT) i letovi za opšti vazdušni saobraćaj (GAT).
Član 31
Prema namjeni letovi vojnih vazduhoplova mogu biti: letovi za obuku, trenažni letovi, borbeni letovi, letovi posebne namjene i letovi za hitne reakcije, odnosno letovi posebnih operacija.
Letovi za obuku su letovi koji se, u skladu sa programom letačke obuke, vrše radi stručno-letačke, borbene i taktičke obuke pilota i letača.
Trenažni letovi su letovi koji se, u skladu sa programom letačke obuke, vrše radi održavanja dostignutog stepena osposobljenosti pilota i letača.
Borbeni letovi su letovi koji se izvode radi izvršenja borbenog letačkog zadatka.
Letovi posebne namjene su letovi koji se vrše u svrhu kontrole i zaštite vazdušnog prostora, letovi za provjeru vojnih vazduhoplova nakon izvršenih složenijih popravki, letovi za operativne potrebe Ministarstva i Vojske, kao i drugi letovi koji ne spadaju u letove za obuku, trenažne i borbene letove i letove za hitne reakcije.
Letovi za hitne reakcije, odnosno letovi posebnih operacija su letovi koji se vrše u cilju transporta povrijeđenih, medicinskog prevoženja, aktivnosti traganja i spašavanja, gašenja požara, pružanja hitne pomoći u slučaju elementarnih i drugih nepogoda.
Član 32
Prema dobu dana letovi vojnih vazduhoplova mogu biti dnevni i noćni.
Dnevni letovi su letovi koji se izvršavaju u vremenu od 30 minuta prije izlaska sunca do 30 minuta poslije zalaska sunca.
Noćni letovi su letovi koji se izvršavaju u vremenu od 30 minuta poslije zalaska sunca do 30 minuta prije izlaska sunca.
Član 33
Prema uslovima u kojima se let izvršava letovi vojnih vazduhoplova mogu biti letovi prema pravilima vizuelnog letenja (VFR) i letovi prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR).
Let prema pravilima vizuelnog letenja (VFR) je let koji posada vojnog vazduhoplova od polijetanja do slijetanja vrši u uslovima vidljivosti prirodnog horizonta i orijentira na zemlji, koji omogućavaju određivanje prostornog položaja vojnog vazduhoplova i vođenje vizuelne orijentacije.
Let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) je let u kojem posada vojnog vazduhoplova položaj vojnog vazduhoplova u prostoru i poziciju, u cjelini ili djelimično, određuje, održava i mijenja na osnovu pokazivanja instrumenata za upravljanje vojnim vazduhoplovom, navigacijskih instrumenata i uređaja na vojnom vazduhoplovu i na zemlji.
Član 34
Prema načinu upravljanja vojnim vazduhoplovom letovi vojnih vazduhoplova mogu biti letovi sa posadom i bespilotni letovi.
Bespilotni let je let u kojem se položaj bespilotne letilice u prostoru i pozicija u cjelini određuju, održavaju i mijenjaju na osnovu podataka dobijenih od senzora i uređaja na letilici, uz pokazivanje instrumenata i uređaja za upravljanje letilicom i navigacijskih instrumenata na upravljačkom pultu na zemlji ili u vazduhu (u adekvatno opremljenom vojnom vazduhoplovu).
Operater bespilotne letilice, odnosno pilot - operater bespilotne letilice upravlja bespilotnom letilicom sa upravljačkog pulta na zemlji daljinskim upravljanjem ili se letovi izvode programirano po unaprijed planiranim rutama i definisanim zadacima.
Član 35
Prema visini na kojoj se izvršavaju letovi vojnih vazduhoplova mogu biti:
   1) brišući letovi, na visini do 100 m (330 ft) iznad terena (AGL);
   2) letovi na malim visinama, od 100 m - 1000 m (330 ft - 3300 ft, po atmosferskom pritisku na nivou mora (QNH)) iznad terena (AGL);
   3) letovi na srednjim visinama, od 1000 m - 8700 m (od 3300 ft po atmosferskom pritisku na nivou mora (QNH) do 28500 ft ili nivo leta (FL) 285) iznad terena (AGL);
   4) letovi na velikim visinama, od 8700 m - 14000 m (28500 ft ili nivo leta (FL) 285 do 46000 ft ili nivo leta (FL) 460) iznad terena (AGL);
   5) letovi na vrlo velikim visinama, iznad 14000 m (46000 ft ili nivo leta (FL) 460) iznad terena (AGL).
Izuzetno od stava 1 tačka 2 ovog člana letovi na malim visinama koji se vrše sa korišćenjem naočara za noćno gledanje (NVG) mogu biti:
   1) na malim visinama do 50 m (150 ft) iznad terena (AGL) za vojne vazduhoplove opremljene radio visinomjerom;
   2) 150 m (500 ft) iznad terena (AGL) za vojne vazduhoplove koji nijesu opremljeni radio visinomjerom.
Član 36
Prema rejonu u kojem se izvode i aerodromu slijetanja letovi vojnih vazduhoplova mogu biti aerodromski, vanaerodromski i preleti.
Aerodromski letovi su letovi koji se izvode u definisanom vazdušnom prostoru kontrolisane zone (CTR) ili prostoru aerodromske saobraćajne zone.
Vanaerodromski letovi su letovi koji izlaze iz definisanog prostora kontrolisane zone (CTR) ili aerodromske saobraćajne zone, a polijetanje ili slijetanje vrši se na isti aerodrom ili helidrom.
Preleti su letovi u kojima se polijetanje vrši sa jednog aerodroma ili helidroma, a slijetanje na drugi aerodrom ili helidrom.
Član 37
Prema broju vojnih vazduhoplova koji istovremeno izvršavaju zajednički letački zadatak letovi mogu biti pojedinačni i grupni.
Pojedinačni letovi su letovi kad se letački zadatak izvršava pojedinačnim vojnim vazduhoplovom.
Grupni let je let dva ili više vojnih vazduhoplova koji lete u određenom poretku, u međusobno vizuelnom ili radarskom kontaktu, pod komandom vođe grupe, radi izvršenja zajedničkog letačkog zadatka.
5. Opšta pravila letenja vojnog vazduhoplova
Član 38
Pokretanje ili startovanje motora i voženje vojnih vazduhopova ne može se vršiti bez odobrenja.
Odobrenje iz stava 1 ovog člana daje:
   1) nadležna jedinica kontrole letenja na aerodromu na kojem pruža usluge;
   2) rukovodilac letenja - na privremeno zaposjednutom aerodromu; i
   3) rukovodilac dejstava - na vazduhoplovnom poligonu.
Odobrenje za voženje vojnim vazduhoplovima po poletno-sletnoj stazi ili prelazak, odnosno prelet preko poletno-sletne staze daje nadležna jedinica kontrole letenja.
Izuzetno od stava 3 ovog člana, na aerodromima na kojima se ne pružaju usluge kontrole letenja, vođa posade vojnog vazduhoplova dužan je da koristi poletno-sletnu stazu u odnosu na vjetar ako nema drugih ograničenja ili informacija koje čine poletno-sletnu stazu neupotrebljivom i javlja svoje aktivnosti na frekvenciji koja pokriva dotičnu oblast.
Član 39
Signaliziranje vojnim vazduhopovima tokom voženja na manevarskim površinama aerodroma vrši se u skladu sa standardom odbrane SO STANAG 3117.
Član 40
Posada vojnog vazduhoplova ne može dobiti odobrenje za izlazak na poletno-sletnu stazu i polijetanje ako:
   1) se na poletno-sletnoj stazi ispred vojnog vazduhoplova nalazi drugi vazduhoplov, osim za letenje vojnih vazduhoplova u grupnom letu ili se na poletno-sletnoj stazi nalazi neka prepreka;
   2) se u pravcu za slijetanje, odnosno završnom prilaženju za slijetanje nalazi drugi vazduhoplov;
   3) brzina i pravac vjetra prelaze vrijednosti utvrđene uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom;
   4) vojni vazduhoplov koji je prethodno poletio nije preletio kraj poletno-sletne staze ili započeo prvi zaokret, osim pri polijetanju u grupi, kad o tome odlučuje starješina jedinice Vojske koji izdaje letački zadatak ili vođa grupe;
   5) radio-veza između nadležne jedinice kontrole letenja i posade vojnog vazduhoplova ne omogućava bezbjedno izvršenje leta.
Član 41
Let vojnih vazduhoplova ne može se vršiti bez odobrenja.
Odobrenje iz stava 1 ovog člana može se dobiti prije pokretanja ili startovanja motora vojnog vazduhoplova, prije voženja, u toku voženja, a najkasnije na liniji polijetanja ako na aerodromu postoji jedinica kontrole letenja.
Na privremeno zaposjednutom aerodromu ili vazduhoplovnom poligonu rukovodilac letenja ili dejstva dužan je da izvrši koordinaciju sa nadležnom jedinicom kontrole letenja radi dobijanja odobrenja za let vojnog vazduhoplova.
Član 42
Vođa posade vojnog vazduhoplova, poslije polijetanja ili produžavanja sa dodirom ili bez dodira poletno-sletne staze, kreće u zaokret tek kad dostigne bezbjednu visinu i brzinu utvrđenu uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom, osim ako zbog ugrožavanja sigurnosti letenja situacija nalaže drukčije postupanje.
Visina početka prvog zaokreta poslije polijetanja ili produžavanja iz faze slijetanja prilikom leta prema pravilima vizuelnog letenja (VFR) ne smije da bude manja od 100 m (330 ft) iznad terena (AGL) danju i 150 m (500 ft) iznad terena (AGL) noću, a za lake avione višestruke namjene i helikoptere 100 m (330 ft) iznad terena (AGL) danju i noću.
Član 43
Letenje vojnih vazduhoplova po aerodromskom (školskom) krugu na vojnim aerodromima vrši se u skladu sa zbornikom vazduhoplovnih informacija za vojno letenje (MIL AIP), odnosno instrukcijama za korišćenje aerodroma i po instrukciji aerodromske kontrole letenja u slučaju potrebe.
Prilikom letenja vojnih vazduhoplova po aerodromskom (školskom) krugu na vojnim aerodromima zabranjen je ulazak u oblake i prestizanje vojnih vazduhoplova istog tipa.
Vojni vazduhoplovi većih brzina mogu, po odobrenju nadležne jedinice kontrole letenja, da pretiču sporije vojne vazduhoplove do trećeg zaokreta, sa spoljne strane aerodromskog (školskog) kruga na udaljenosti od najmanje 300 m (1000 ft).
Presijecanje puta vojnom vazduhoplovu koji vrši zaokret i preticanje vojnih vazduhoplova sa unutrašnje strane aerodromskog (školskog) kruga dozvoljava se samo vojnim vazduhoplovima koji vrše prinudno slijetanje.
Na aerodromima na kojima ne postoji jedinica kontrole letenja, vođa posade vojnog vazduhoplova prati standardne svjetlosne signale ili vizuelne znakove koji određuju poletno-sletnu stazu u upotrebi.
Član 44
Produžavanja sa dodirom poletno-sletne staze dozvoljena su ako su predviđena programom letačke obuke, planom letenja, uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom i odobrena od nadležne jedinice kontrole letenja, kao i u slučajevima sprečavanja ugrožavanja sigurnosti letenja.
Član 45
Helikopteri polijeću i slijeću na poletno-sletnu stazu, na posebno uređenim površinama na aerodromu ili helidromu.
Sletište se organizuje u skladu sa standardom odbrane SO STANAG 2999.
Helikopteri na aerodromu ili helidromu mogu vršiti prelete i slijetanje na druge sletne površine (niskoleteće površine) samo ako su obezbjeđeni neophodni uslovi za bezbjedno izvršenje polijetanja i slijetanja bez ugrožavanja života ljudi i imovine.
Član 46
Posada vojnog vazduhoplova dužna je da uspostavi i održava dvostranu radio-vezu sa nadležnom jedinicom kontrole letenja ili jedinicom Vojske, u kontrolisanom vazdušnom prostoru, osim ako je to drukčije propisano.
Frekvencije za slučaj nužde prate se sve vrijeme leta, osim ako radio oprema na vojnom vazduhoplovu nema tu mogućnost (nema prijemnik za slušanje frekvencije u nuždi).
Prilikom verbalne komunikacije sa učesnicima u organizaciji i izvođenju redovnog vojnog letenja u vazdušnom prostoru Crne Gore upotrebljava se standardna frazeologija u vazduhoplovstvu na engleskom ili crnogorskom jeziku.
Prilikom letenja stranih vojnih vazduhoplova u vazdušnom prostoru Crne Gore ili tokom izvršenja više letova stranih vojnih vazduhoplova, upotrebljava se standardna frazeologija u vazduhoplovstvu i izrazi na engleskom jeziku.
Prilikom učešća vojnih vazduhoplova Crne Gore u aktivnostima van vazdušnog prostora Crne Gore upotrebljavaju se standardna frazeologija u vazduhoplovstvu i izrazi na engleskom jeziku.
Standardna frazeologija u vazduhoplovstvu na crnogorskom jeziku utrvđuje se aktom Generalštaba Vojske.
Član 47
Prilikom izvršenja letova prema pravilima opšteg vazdušnog saobraćaja (GAT) koriste se navigacijski sistemi i uređaji koji su uvedeni kao osnovna ili pomoćna oprema na vojnom vazduhoplovu i koji su u skladu ili jednaki sa civilnim standardima, zahtjevima obuke, propisanim operativnim procedurama korišćenja i mogućnostima održavanja.
Prilikom izvršenja letova prema pravilima operativnog vazdušnog saobraćaja (OAT) koriste se navigacijski sistemi i uređaji koji su uvedeni kao osnovna ili pomoćna oprema na vojnom vazduhoplovu i koji su u skladu sa potrebnim operativnim sposobnostima, zahtjevima obuke, propisanim operativnim procedurama korišćenja i mogućnostima održavanja.
Baza podataka navigacijskih sistema mora uvijek biti ažurirana i važeća.
Ako baza podataka iz stava 3 ovog člana nije ažurirana ili nije važeća, vođa posade vojnog vazduhoplova može nastaviti letački zadatak sa takvom bazom podataka samo ako su informacije u bazi podataka neophodne za let istovjetne sa podacima i informacijama u važećem zborniku vazduhoplovnih informacija (AIP).
Posada vojnog vazduhoplova na kojem je ugrađen i ažuriran sistem prikazivanja terena i upozorenja pridržavaće se odgovarajućih procedura u letu na osnovu uputstava primljenih od uređaja, osim u slučajevima kad je letačkim zadatkom predviđeno letenje na malim visinama u vizuelnim meteorološkim uslovima (VMC).
Član 48
Prilikom leta vojnog vazduhoplova koriste se svijetla u skladu sa uslovima u kojima se izvršava letenje i operacijama koje izvršava posada vojnog vazduhoplova.
Starješina jedinice Vojske koja planira letenje može odobriti:
   1) let sa smanjenim ili ugašenim svijetlima u prostoru letenja vojnog vazduhoplova;
   2) grupni let sa različitim konfiguracijama osvjetljenja vojnih vazduhoplova u odnosu na tip vojnih vazduhoplova i zahtjeve operacije.
Član 49
Vojni vazduhoplovi imaju:
   1) svijetla za polijetanje i slijetanje;
   2) svijetla protiv sudara;
   3) poziciona svijetla.
Pored svjetala iz stava 1 ovog člana vojni vazduhoplovi mogu imati i:
   1) stroboskopska svijetla;
   2) svijetla za pretraživanje terena.
Član 50
Upotreba svjetala za polijetanje i slijetanje vrši se na način utvrđen uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Izuzetno od stava 1 ovog člana, ako to nije utvrđeno uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom, upotrebu svjetala za polijetanje i slijetanje tokom izvođenja polijetanja ili slijetanja odobrava starješina jedinice Vojske koja planira letenje.
Vojni vazduhoplov mora imati najmanje jedno svijetlo za polijetanje ili slijetanje u upotrebi.
Član 51
Prilikom manevrisanja na zemlji vojnim vazduhoplovom, svijetla protiv sudara koriste se na način utvrđen uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Prilikom manevrisanja u letu vojnim vazduhoplovom:
   1) svijetlo protiv sudara mora biti uključeno od polijetanja do slijetanja, osim prilikom grupnog leta, kad posljednji vojni vazduhoplov u grupi zadržava svijetlo protiv sudara, a ostali vojni vazduhoplovi ga isključuju;
   2) vođa posade vojnog vazduhoplova može ugasiti svijetla protiv sudara kad je to u interesu bezbjednosti vojnog vazduhoplova;
   3) u slučaju kvara na bilo kojem dijelu sistema svjetala protiv sudara, vođa posade vojnog vazduhoplova može da nastavi izvršavanje letačkog zadatka do prvog zaustavljanja, kad će se izvršiti popravka.
Član 52
Poziciona svijetla vojnih vazduhoplova koriste se u slučaju smanjene vidljivosti (danju manje od 2 km) i u periodu od sumraka do svitanja, i to:
   1) kad je vojni vazduhoplov parkiran u dijelu gdje može da izazove opasnost ili u toku vuče, osim ako nije jasno osvijetljen spoljnim izvorom svjetlosti;
   2) prije startovanja motora i kad motor radi.
Poziciona svijetla na vojnom vazduhoplovu koji, prije pokretanja ili startovanja, nema na raspolaganju izvor napajanja, uključuju se čim to bude moguće.
Član 53
Stroboskopska svijetla na vojnim vazduhoplovima koriste se na način utvrđen uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Član 54
Svijetla za pretraživanje terena na vojnim vazduhoplovima koriste se na način utvrđen uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Ako pružaju dovoljno svjetlosti za polijetanje ili slijetanje, svijetla iz stava 1 ovog člana mogu se upotrebljavati kao zamjena za svijetla za polijetanje ili slijetanje helikoptera.
6. Sigurnost letenja vojnog vazduhoplova
Član 55
Lica i vozila mogu da se kreću po manevarskim površinama aerodroma samo po odobrenju nadležne jedinice kontrole letenja.
Na privremeno zaposjednutom aerodromu, letilištu ili vazduhoplovnom poligonu gdje ne postoji jedinica kontrole letenja, kontrolu kretanja po aerodromskim površinama vrši osoblje za rukovođenje letenjem.
Vozila koja učestvuju u obezbjeđivanju i opsluživanju letenja vojnih vazduhoplova, pored radio-stanice sa dvosmjernom radio-vezom sa nadležnom jedinicom kontrole letenja, moraju biti opremljena i rotacionim svijetlima, a sanitetska i vatrogasna vozila i zvučnom signalizacijom.
Prilikom kretanja i boravka na manevarskim površinama aerodroma i stajankama rotaciona svijetla moraju biti upaljena, a intenzitet osvjetljenja prilagođen uslovima dana.
Vozila koja se kreću po manevarskim površinama aerodroma noću ne smiju upotrebljavati duga svijetla.
Član 56
Po manevarskim površinama aerodroma vozila se mogu kretati brzinom do 30 km/h danju, odnosno do 15 km/h noću.
Izuzetno od stava 1 ovog člana, prilikom pružanja pomoći, vatrogasno-spasilačka, sanitetska i druga vozila mogu se kretati većim brzinama.
Vozilo koje vuče vojni vazduhoplov po manevarskoj površini aerodoroma može se kretati brzinom do 15 km/h, a vozilo koje vuče helikopter do 10 km/h.
Član 57
Voženje vojnih vazduhoplova ili kretanje u lebdjenju po manevarskim površinama aerodroma, hangarskoj platformi i stajanci može se vršiti ako je:
   1) vojni vazduhoplov tehnički ispravan;
   2) pilot koji vrši voženje osposobljen za upravljanje tim tipom vojnog vazduhoplova;
   3) dobijeno odobrenje za voženje od strane nadležne jedinice kontrole letenja.
Sporazumijevanje između pilota vojnog vazduhoplova i tehničara, odnosno signaliste vrši se u skladu sa standardom odbrane SO STANAG 3117.
Na privremeno zaposjednutom aerodromu ili vazduhoplovnom poligonu gdje se organizuje vojno letenje, a ne postoji jedinica kontrole letenja, odgovornost za sigurnost letenja snosi rukovodilac letenja.
Odgovornost za sprečavanje sudara sa preprekama i vazduhoplovima na manevarskim površinama aerodroma ili helidroma, na mjestima koja nijesu u vidokrugu kontrolora letenja (rukovodioca letenja) snosi vođa posade vojnog vazduhoplova, odnosno rukovodilac obezbjeđenja letenja.
Član 58
Brzina voženja vojnih vazduhoplova na manevarskim površinama aerodroma može biti:
   1) do 5 km/h u neposrednoj blizini prepreka, na stajanci, prije zaokretanja, na snijegu i mekanom terenu, kao i prilikom voženja u grupi vojnih vazduhoplova, ako vojni vazduhoplovi nemaju dobru preglednost iz pilotskog prostora;
   2) do 15 km/h na pravolinijskim stazama na udaljenosti manjoj od 150 m od mjesta zaustavljanja, zaokretanja ili prepreke, kao i prilikom voženja u grupi vojnih vazduhoplova koji imaju dobru preglednost iz pilotskog prostora;
   3) do 30 km/h na pravolinijskim stazama za voženje i na udaljenosti većoj od 150 m od mjesta zaustavljanja, zaokretanja ili prepreke, pojedinačnim vojnim vazduhoplovom koji ima dobru preglednost iz pilotskog prostora.
Voženje vojnih vazduhoplova ispred i iza drugog vazduhoplova čiji motor radi na velikim obrtajima, kao i okretanje vojnih vazduhoplova prilikom rada motora na velikim obrtajima sa izduvnim mlaznikom ili repnim površinama u pravcu stajanke sa ljudstvom i vazduhoplovima nije dozvoljeno na udaljenosti manjoj od 50 m.
Voženje helikoptera dozvoljeno je samo na manja odstojanja, po potpuno čistoj, ravnoj i čvrstoj površini tla, brzinom do 5 km/h.
Na veća odstojanja na aerodromu ili helidromu ili kad površina nije ravna i čvrsta, obavezno je prelijetati na visini minimalno 10 m (30 ft) iznad prepreka i brzinom do 15 km/h.
Prije davanja dozvole za prelijetanje helikoptera na privremeno zaposjednutom aerodromu ili helidromu, rukovodilac letenja je dužan da se uvjeri da helikopter tokom prelijetanja neće ometati druge vazduhoplove koji se kreću po manevarskim površinama aerodroma.
Tokom izvođenja redovnog letenja nije dozvoljeno prelijetanje stajanki i vazduhoplova na zemlji na visini manjoj od 25 m (80 ft) za helikoptere, odnosno 100 m (330 ft) za avione.
Član 59
Radi sprečavanja opasnog približavanja i sudara vojnih vazduhoplova primjenjuje se pravo prvenstva puta:
   1) na manevarskim površinama aerodroma ili helidroma;
   2) prilikom polijetanja i slijetanja;
   3) u vazdušnom prostoru.
Član 60
Pravo prvenstva puta na manevarskim površinama aerodroma ili helidroma je pravo vojnog vazduhoplova ili vozila da u blizini drugog vazduhoplova ili vozila i u odnosu na njih zadrži pravac i brzinu.
Pravo prvenstva puta na manevarskim površinama aerodroma ili helidroma određuje se prema sljedećem redosljedu:
   1) vazduhoplov na polijetanju, u fazi zaleta i na slijetanju u fazi pristajanja i protrčavanja;
   2) vazduhoplov u opasnosti;
   3) sanitetsko ili vatrogasno-spasilačko vozilo kad se kreće radi pružanja pomoći;
   4) avion, odnosno grupa aviona iz sistema dežurstva u okviru NATO integrisanog sistema protivvazduhoplovne i protivraketne odbrane (NATINAMDS);
   5) vazduhoplov koji učestvuje u akciji traganja i spašavanja;
   6) vazduhoplov, odnosno grupa vazduhoplova koji ide na letački zadatak;
   7) vazduhoplov, odnonsno grupa vazduhoplova koji se vraća sa letačkog zadatka;
   8) grupa vazduhoplova u voženju;
   9) helikopter koji se u lebdjenju (vazdušnom voženju) kreće iznad manevarskih površina;
   10) vazduhoplov u voženju;
   11) vozilo koje vuče vazduhoplov;
   12) bespilotna letilica;
   13) vozilo u kretanju.
Prilikom susreta na stazi za voženje na udaljenosti do 50 m od poletno-sletne staze, prvenstvo puta ima vazduhoplov koji napušta poletno-sletnu stazu, a na većoj udaljenosti, vazduhoplov koji vozi ka poletno-sletnoj stazi radi polijetanja.
Kad se pravci voženja vazduhoplova ukrštaju, prvenstvo puta ima vazduhoplov koji dolazi sa desne strane.
Vazduhoplov koji ustupa prvenstvo puta dužan je da se zaustavi i propusti drugi vazduhoplov.
Pilot vazduhoplova koji vozi ka poletno-sletnoj stazi dužan je da se zaustavi na tački čekanja ili na bilo kojem drugom mjestu po instrukciji nadležne jedinice kontrole letenja.
Na aerodromima opremljenim zemaljskom signalizacijom kretanje i zaustavljanje vazduhoplova regulisano je signalizacijom, zavisno od klase i opremljenosti aerodroma.
Prilikom susreta dva vazduhoplova ili vazduhoplova i vozila na širim stazama za voženje i širim platformama koje omogućavaju mimoilaženje, svaki vazduhoplov, odnosno vozilo mora da smanji brzinu ispod 5 km/h i da vozi svojom desnom stranom, s tim da rastojanje pri mimoilaženju bude najmanje 5 m.
Prilikom voženja u koloni odstojanje između vazduhoplova mora da bude najmanje 50 m, ako nije drukčije utvrđeno uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom, a prilikom voženja u stepenu vozi se tako da se izbjegne upadanje prašine ili snijega u usisnik motora vazduhoplova.
Za vrijeme voženja na manevarskim površinama aerodroma nije dozvoljeno preticanje vojnog vazduhoplova, osim po odobrenju nadležne jedinice kontrole letenja koja je dužna da o tome obavijesti vođu posade vojnog vazduhoplova koji se pretiče i adekvatno ga pozicionira.
Vojni vazduhoplov koji vrši preticanje drugog vazduhoplova, dužan je da u momentu prolaska pozicioniranog vazduhoplova obezbijedi rastojanje od najmanje 5 m.
Član 61
Vazduhoplov koji se kreće po manevarskim površinama aerodroma ustupa prvenstvo puta vazduhoplovu koji polijeće ili se priprema za polijetanje.
Redosljed polijetanja vazduhoplova određuje se prema sljedećem pravu prvenstva:
   1) avion u pripravnosti iz NATO integrisanog sistema protivvazduhoplovne i protivraketne odbrane (NATINAMDS);
   2) vazduhoplov koji prevozi lice kojem je potrebna hitna medicinska pomoć;
   3) vazduhoplov koji prevozi ekipu za pružanje hitne medicinske pomoći;
   4) vazduhoplov koji učestvuje u akciji traganja i spašavanja;
   5) vazduhoplov koji prevozi visoke državne i vojne zvaničnike;
   6) grupa aviona;
   7) vazduhoplov sa ograničenim vremenom rada motora na zemlji;
   8) putnički, odnosno transportni avion;
   9) vazduhoplov sa malom količinom goriva;
   10) vazduhoplov sa većom maksimalnom brzinom;
   11) grupa helikoptera;
   12) pojedinačni helikopter;
   13) bespilotna letilica.
Član 62
Vojni vazduhoplov koji slijeće ili je uspostavio završno prilaženje za slijetanje ima pravo prvenstva nad drugim vazduhoplovom na manevarskim površinama aerodroma ili u vazduhu.
Vazduhoplov sa sopstvenim pogonom ustupa prvenstvo puta vazduhoplovu bez sopstvenog pogona, kao i vazduhoplovu koji prinudno slijeće.
Redosljed slijetanja vojnih vazduhoplova određuje se prema sljedećem pravu prvenstva:
   1) vazduhoplov u opasnosti;
   2) vazduhoplov sa malom količinom goriva;
   3) vazduhoplov koji prevozi lice kojem je potrebna hitna medicinska pomoć;
   4) vazduhoplov koji prevozi ekipu za pružanje hitne medicinske pomoći;
   5) vazduhoplov koji učestvuje u akciji traganja i spašavanja;
   6) vazduhoplov koji prevozi visoke državne i vojne zvaničnike;
   7) grupa aviona;
   8) putnički, odnosno transportni avion;
   9) pojedinačni avion;
   10) grupa helikoptera;
   11) pojedinačni helikopter;
   12) bespilotna letilica.
Član 63
Vazduhoplov u opasnosti ima pravo prvenstva puta nad svim saobraćajem u vazduhu.
Pravo prvenstva puta u vazdušnom prostoru ima vazduhoplov najmanje sposobnosti manevra, koji dozvoljava tom vazduhoplovu da zadrži pravac i brzinu.
Ako vidljivost dozvoljava, vođa posade vojnog vazduhoplova mora da preduzme potreban manevar da bi izbjegao sudar, bez obzira na to ko ima pravo prvenstva.
Vazduhoplov koji ustupa pravo prvenstva ne smije preletjeti iznad, ispod ili ispred drugog vazduhoplova dok se ne postigne bezbjedna udaljenost.
Ako je približavanje vazduhoplova približno na istoj visini (osim direktno u čelo u opsegu 20° lijevo i desno od pravca leta), vazduhoplov sa desne strane drugog vazduhoplova ima pravo prvenstva.
Ako vazduhoplov prilazi u čelo drugom vazduhoplovu u opsegu 20° lijevo i desno od pravca leta, oba vazduhoplova promijeniće kurs u svoju desnu stranu kako bi se obezbijedilo da u toku mimoilaženja rastojanje između njih bude najmanje 300 m (1000 ft).
U slučaju kad vojni vazduhoplov pretiče drugi vazduhoplov, vazduhoplov koji se pretiče ima pravo prvenstva.
Vazduhoplov koji pretiče drugi vazduhoplov mora promijeniti kurs u desno, s tim da rastojanje između vazduhoplova u momentu preticanja bude najmanje 300 m (1000 ft).
Vazduhoplovi različite kategorije imaju pravo prvenstva puta u vazdušnom prostoru po sljedećem redu prioriteta:
   1) balon;
   2) jedrilica;
   3) dirižabl;
   4) vazduhoplov sa aero-zapregom ili koji vuče metu, odnosno drugi predmet;
   5) putnički, odnosno transportni avion;
   6) grupa aviona;
   7) pojedinačni avion;
   8) grupa helikoptera;
   9) pojedinačni helikopter;
   10) bespilotna letilica.
Član 64
Minimalna stvarna visina leta ispod koje nije dozvoljeno letenje, osim prilikom polijetanja i slijetanja i prilikom izvršavanja letova posebne namjene, brišućeg letenja i borbenih letova iznosi:
   1) na ruti:
      - najmanje 100 m (330 ft) iznad ravničarskog i brežuljkastog zemljišta (AGL) i iznad nivoa mora (AMSL), a najmanje 400 m (1300 ft) iznad brdovito-planinskog zemljišta (AGL), prilikom leta prema pravilima vizuelnog letenja (VFR),
      - najmanje 400 m (1300 ft) iznad ravničarskog i brežuljkastog zemljišta (AGL) i iznad nivoa mora (AMSL), a najmanje 600 m (2000 ft) iznad brdovito-planinskog zemljišta (AGL), prilikom leta prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR);
   2) prilikom nadlijetanja naseljenih mjesta:
      - iznad naselja sa manje od 10000 stanovnika - 300 m (1000 ft) (AGL),
      - iznad gradova sa više od 10000 stanovnika - 1000 m (3300 ft) (AGL).
Izuzetno od stava 1 ovog člana u slučajevima kad je to neophodno za polijetanje ili slijetanje vojnih vazduhoplova, odnosno po posebnom odobrenju starješine jedinice Vojske koja planira let, kao i u slučaju vanrednog postupanja prilikom otkaza uređaja i opreme na vojnom vazduhoplovu radi sprečavanja nastanka vazduhoplovnog udesa može se odstupiti od propisanih minimalnih visina leta.
Prilikom nadlijetanja industrijskih postrojenja, nacionalnih parkova, turističkih mjesta i većih skupova ljudi, minimalna visina leta je 300 m (1000 ft) iznad terena (AGL).
Minimalna visina prilikom leta prema pravilima vizuelnog letenja (VFR) određuje se u odnosu na reljef zemljišta duž ose rute, a prilikom leta prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) u pojasu 25 km (13,5 NM) lijevo i desno od ose rute u odnosu na visinu najviše prepreke u tom pojasu.
Vojnom vazduhoplovu koji vuče ili nosi spoljni teret, osim helikopteru koji izvršava letove posebne namjene, nije dozvoljeno letenje iznad objekata na aerodromu i iznad naseljenih mjesta.
Član 65
Razdvajanje vojnih vazduhoplova je obezbjeđivanje propisane vertikalne i horizontalne udaljenosti između dva vojna vazduhoplova, odnosno grupe vojnih vazduhoplova prilikom polijetanja, slijetanja i u toku leta, radi sprečavanja opasnog približavanja i sudara između tih vazduhoplova.
Vertikalno razdvajanje obezbjeđuje se određivanjem visine ili nivoa leta svakom vojnom vazduhoplovu ili grupi vojnih vazduhoplova prema nivou leta.
Horizontalno razdvajanje obezbjeđuje se određivanjem odstojanja ili vremenskog intervala, kao i rastojanja ili ugaonih veličina između pravaca leta vojnih vazduhoplova.
Norme razdvajanja između vojnih vazduhoplova i podgrupa u grupnom letu određuje starješina jedinice vazduhoplovstva Vojske koji je izdao letački zadatak ili vođa grupe vojnih vazduhoplova.
Član 66
Norme razdvajanja vojnih vazduhoplova su:
   1) razdvajanje vojnih vazduhoplova u polijetanju;
   2) vertikalno razdvajanje vojnih vazduhoplova po visini;
   3) horizontalno razdvajanje vojnih vazduhoplova;
   4) radarsko razdvajanje vojnih vazduhoplova po visini.
Član 67
Razdvajanja vojnih vazduhoplova u polijetanju po vremenu i visini su:
   1) za vojne vazduhoplove školske avijacije i helikoptere - 1 minut, po visini 100 m;
   2) za ostale vojne vazduhoplove u polijetanju - 2 minuta, po visini 200 m;
   3) između vojnih vazduhoplova iz tač. 1 i 2 ovog člana koji imaju različite norme razdvajanja - 2 minuta, po visini 200 m;
   4) između vojnih vazduhoplova istog tipa koji lete po istoj maršruti i na istoj visini - 5 minuta;
   5) za sve vojne vazduhoplove, ako ne lete istom rutom, a bočno razdvajanje obezbjeđuje se odmah nakon polijetanja (razlika kurseva od najmanje 45°) - 1 minut;
   6) za vojni vazduhoplov koji je prvi poletio i koji ima brzinu veću najmanje za 72 km/h (40 čvorova) od vojnog vazduhoplova koji polijeće za njim - 2 minuta.
Član 68
Minimalne norme vertikalnog razdvajanja vojnih vazduhoplova su:
   1) 300 m (1000 ft) do nivoa leta (FL) 280, uključujući i nivo leta (FL) 280;
   2) 600 m (2000 ft) iznad nivoa leta (FL) 290, uključujući nivo leta (FL) 290, u skladu sa zahtjevima opremljenosti za let u vazdušnom prostoru po smanjenom minimumu za vertikalno razdvajanje vazduhoplova (RVSM);
   3) 600 m (2000 ft) do nivoa leta (FL) 290 i iznad nivoa leta (FL) 290, između vojnih vazduhoplova nadzvučne mlazne avijacije i svih ostalih vazduhoplova, u skladu sa zahtjevima opremljenosti za let u vazdušnom prostoru po smanjenom minimumu za vertikalno razdvajanje vazduhoplova (RVSM) iznad nivoa leta (FL) 290.
Vertikalno razdvajanje vojnih vazduhoplova vrši se po visinama datim u Prilogu 1, koji je sastavni dio ovog pravilnika.
Član 69
Horizontalno razdvajanje vojnih vazduhoplova obezbjeđuje se određivanjem odstojanja ili vremenskog intervala, kao i rastojanja ili ugaonih veličina između pravca leta vazduhoplova bazirano na izvještaju o poziciji, i to:
   1) razdvajanjem po dužini:
      - dužinsko razdvajanje od 5 minuta, između vojnih vazduhoplova istog tipa koji lete po istoj maršruti i na istoj visini,
      - za konvergentne putanje 5 minuta ako je prvi vojni vazduhoplov brži od 36 km/h (20 čvorova) ili više,
      - za konvergentne putanje 3 minuta ako je prvi vojni vazduhoplov brži od 72 km/h (40 čvorova);
   2) razdvajanjem po širini (bočno razdvajanje), održavanjem vojnog vazduhoplova na različitim rutama ili u različitim geografskim oblastima.
Član 70
Minimalno horizontalno radarsko razdvajanje vojnih vazduhoplova po visini je 9,2 km (5 NM).
Član 71
Razdvajanje vojnih vazduhoplova koji lete prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR), vrši se u skladu sa aktom kojim se propisuju način, pravila i postupci letenja vazduhoplova i operativnim uslugama u vazdušnom saobraćaju.
Član 72
Kad vojni vazduhoplovi, zbog svojih letnih osobina i svojstava, ne mogu održavati minimalne brzine utvrđene ovim pravilnikom, zbog sigurnosti letenja drugih korisnika vazdušnog prostora, sprovode se mjere povećanih normi razdvajanja koje propisuje akt o načinu, pravilima i postupcima letenja vazduhoplova i operativnim uslugama u vazdušnom saobraćaju ili se vrši rezervacija određenog dijela vazdušnog prostora bez obzira na njegovu klasifikaciju (kontrolisani, odnosno nekontrolisani vazdušni prostor) ako se leti na visinama nižim od 2100 m (7000 ft) iznad nivoa mora (AMSL) ili 1600 m (5500 ft) iznad terena (AGL), u zavisnosti koji je nivo veći.
7. Specifičnosti, zabrane i ograničenja u letenju vojnog vazduhoplova
Član 73
Vođa posade vojnog vazduhoplova ne smije dozvoliti da se vojni vazduhoplov kojim upravlja približi drugom vazduhoplovu na udaljenost koja može da stvori opasnost od sudara, osim:
   1) u slučaju dozvoljenog grupnog leta;
   2) u slučaju nužde koja zahtijeva pomoć drugom vazduhoplovu;
   3) za manevre odobrene od strane starješine jedinice Vojske koja planira letenje u kojima su svi učesnici potpuno svjesni prirode manevara i osposobljeni za njihovo bezbjedno izvođenje.
Član 74
U vazdušnom prostoru Crne Gore, vođa posade vojnog vazduhoplova održava brzinu vojnog vazduhoplova u skladu sa aktom o načinu, pravilima i postupcima letenja vazduhoplova i operativnim uslugama u vazdušnom saobraćaju, osim kad leti u područjima za letenje iz člana 6 stav 4 tač. 2 do 9 ovog pravilnika ili kad izvršava letove posebne namjene.
Ako vođa posade vojnog vazduhoplova ne može obezbijediti održavanje minimalne bezbjedne brzine manevrisanja tokom prilaza za slijetanje, o tome mora obavjestiti nadležnu jedinicu kontrole letenja i tražiti dozvolu za prilaz sa održavanjem brzine utvrđene uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Ubrzavanje vojnog vazduhoplova preko 0,95 Ma dozvoljeno je za potrebe zaštite vazdušnog prostora vojnim vazduhoplovima iz NATO integrisanog sistema protivvazduhoplovne i protivraketne odbrane (NATINAMDS), ako to taktička situacija zahtijeva i to na visinama iznad 3000 m (10000 ft) iznad terena (AGL) u penjanju.
Član 75
Prije slijetanja vojnog vazduhoplova sa ubojnim sredstvima na aerodrom koji nema raspoređenih jedinica vazduhoplovstva Vojske ili na letilišta gdje nijesu propisane adekvatne procedure za vojne vazduhoplove sa ubojnim sredstvima, vođa posade vojnog vazduhoplova dužan je da obavijesti nadležnu jedinicu kontrole letenja o okolnostima i zahtijeva instrukcije za voženje do određenog mjesta za razoružavanje.
Nakon slijetanja vojnih vazduhoplova sa ubojnim sredstvima na aerodrom koji nema raspoređenih jedinica vazduhoplovstva Vojske ili na letilišta gdje nijesu propisane adekvatne procedure za vojne vazduhoplove sa ubojnim sredstvima, vođa posade vojnog vazduhoplova mora da:
   1) izbjegne voženje u dijelu koji bi mogao da bude prijetnja po ljude, sredstva ili opremu;
   2) prije napuštanja vojnog vazduhoplova, upozna zemaljsko osoblje o postojanju ubojnih sredstava na vojnom vazduhoplovu i zahtijeva obezbjeđenje vojnog vazduhoplova do dolaska stručnih lica;
   3) odmah obavijesti pretpostavljenu komandu.
Prihvat vojnog vazduhoplova sa ubojnim sredstvima, koji je sletio na vojni ili aerodrom na kojem je raspoređena jedinica vazduhoplovstva Vojske vrši vazduhoplovstvo Vojske.
Član 76
Prinudno slijetanje vojnih vazduhoplova je svako slijetanje koje nije predviđeno letačkim zadatkom i može da bude neophodno ili iz predostrožnosti.
Prinudno slijetanje vrši se na način utvrđen uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom i karakteristikama ili uslovima leta.
Prinudno slijetanje vojnih vazduhoplova može se izvršiti na aerodrom baziranja, alternativni aerodrom, drugi aerodrom ili van aerodroma (na izabrani teren ili površinu vode).
Prinudno slijetanje vojnog vazduhoplova koji nije predviđen za polijetanje ili slijetanje na površinu vode, na površinu vode može se vršiti samo kad ne postoji mogućnost napuštanja tog vazduhoplova iskakanjem padobranom.
Prinudno slijetanje vojnih borbenih aviona sa izbacivim sjedištem može se vršiti isključivo na uređene aerodrome i letilišta.
Član 77
Neophodno prinudno slijetanje vojnog vazduhoplova vrši se kad novonastala situacija onemogućava dalji let ili bi nastavak leta ugrozio bezbjednost putnika, posade vojnog vazduhoplova i vojnog vazduhoplova.
U slučaju iz stava 1 ovog člana, ako situacija dozvoljava, pilot vojnog vazduhoplova javlja svoju odluku i poziciju nadležnoj jedinici kontrole letenja, koja vrši uzbunjivanje sistema traganja i spašavanja.
Član 78
Prinudno slijetanje vojnog vazduhoplova iz predostrožnosti vrši se u slučaju kad bi dalje produženje leta moglo usloviti momentalno prinudno slijetanje, odnosno ugrozilo sigurnost letenja ili prouzrokovalo teške posljedice po putnike, posadu vojnog vazduhoplova i vojni vazduhoplov.
Član 79
Nakon prinudnog slijetanja, posada vojnog vazduhoplova dužna je da:
   1) organizuje pružanje hitne medicinske pomoći povrijeđenim licima;
   2) obavijesti jedinicu Vojske u kojoj su članovi posade postavljeni o prinudnom slijetanju (mjestu, vremenu i uzroku prinudnog slijetanja, stanju posade vojnog vazduhoplova, putnika i vojnog vazduhoplova, sredstvima potrebnim za opravku vojnog vazduhoplova i mogućnostima ponovnog polijetanja);
   3) organizuje obezbjeđenje i čuvanje vojnog vazduhoplova uz pomoć najbliže jedinice Vojske ili organizacione jedinice organa državne uprave nadležnog za unutrašnje poslove koja vrši policijske poslove;
   4) ne dozvoli uklanjanje ili mijenjanje tragova prinudnog slijetanja na vojnom vazduhoplovu i na zemljištu do dolaska lica nadležnih za obezbjeđenje mjesta prinudnog slijetanja;
   5) koristi raspoloživa sredstva i opremu da bi privukla pažnju vazduhoplova u letu, broda ili ekipe za traganje i spašavanje.
Vojni vazduhoplov koji je prinudno sletio ne može ponovo poletjeti dok se ne utvrdi uzrok prinudnog slijetanja, ne otkloni kvar i ne dobije odobrenje starješine jedinice Vojske koja planira let.
Odluku o polijetanju vojnog vazduhoplova koji je izvršio prinudno slijetanje iz predostrožnosti donosi vođa posade vojnog vazduhoplova ako slijetanje nije izvršeno zbog nepravilnog rada motora ili kvara na vojnom vazduhoplovu.
U slučaju prinudnog slijetanja vojnog vazduhoplova na teritoriju strane države, vođa posade vojnog vazduhoplova preduzima sve mjere i postupke propisane ovim pravilnikom i propisima države gdje je vojni vazduhoplov prinudno sletio.
Član 80
Posada vojnog vazduhoplova ne može dobiti odobrenje za slijetanje vojnog vazduhoplova ako:
   1) se na poletno-sletnoj stazi nalazi prepreka;
   2) se vojni vazduhoplov koji se priprema za polijetanje nalazi u fazi zaleta ili nakon uzleta nije preletio kraj poletno-sletne staze;
   3) vojni vazduhoplov koji je prethodno sletio nije napustio poletno-sletnu stazu, osim prilikom slijetanja grupe vojnih vazduhoplova kad o tome odlučuje starješina jedinice vazduhoplovstva Vojske koji izdaje letački zadatak ili vođa grupe.
Član 81
U vojnim vazduhoplovima nije dozvoljeno pušenje i upotreba otvorenog plamena.
Član 82
Desantiranje padobranaca i tereta, izbacivanje (odbacivanje) predmeta i ispuštanje tečnosti može se vršiti iz vojnih vazduhoplova koji su namjenjeni za takve letačke zadatke i čija posada vojnog vazduhoplova je osposobljena za njihovo izvršavanje.
Desantiranje padobranaca i tereta iz vojnih vazduhoplova vrši se u skladu sa standardnim operativnim procedurama koje donosi načelnik Generalštaba Vojske.
Svako nenamjerno izbacivanje (odbacivanje), gubitak ili otpadanje tereta ili dijela vojnog vazduhoplova mora se prijaviti odmah nakon uočavanja nadležnoj jedinici kontrole letenja, a najkasnije nakon slijetanja i starješini jedinice Vojske koja planira let.
Ako je to u interesu bezbjednosti vojnog vazduhoplova i zaštite života ljudi i zdravlja lica u vojnom vazduhoplovu, vođa posade vojnog vazduhoplova može sam ili da naredi drugom članu posade vojnog vazduhoplova da iz vojnog vazduhoplova ispusti gorivo ili odbaci rezervoare sa gorivom, izbaci (odbaci) teret ili dio tereta (uključujući i ubojna sredstva) na za to propisanom mjestu ili van naseljenih mjesta i redosljedom koji on odredi.
U slučaju krajnje opasnosti po vojni vazduhoplov (pad vojnog vazduhoplova u nepravilan položaj, neophodno prinudno slijetanje sa male visine, požar na vojnom vazduhoplovu i sl.), teret i ubojna sredstva, mogu se odbaciti odmah.
Izuzetno, u slučaju krajnje opasnosti po vojni vazduhoplov, vođa posade vojnog vazduhoplova može izvršiti ili narediti odbacivanje svih vrsta tereta ili lica, podvesnih ili sa bočne dizalice, ako je to u interesu bezbjednosti vojnog vazduhoplova i zaštite života ljudi i zdravlja lica u vojnom vazduhoplovu.
Prinudno odbacivanje avio-bombi vrši se uvijek sa neaktiviranim upaljačima, a raketnih zrna, zavisno od njihove konstrukcije, sa neaktiviranim upaljačima ili zajedno sa nosačem.
Član 83
Vojnim vazduhoplovima stranih država, koji obavljaju dužnosti u vazdušnom prostoru Crne Gore u skladu sa međunarodnim ugovorom, nije potrebno odobrenje za nošenje aktivno napunjenog streljačkog, raketnog ili bombarderskog naoružanja i opreme za snimanje.
8. Uslovi za izvršenje letenja vojnog vazduhoplova
Član 84
Prema stepenu uticaja na izvršenje leta vojnih vazduhoplova, meteorološki uslovi mogu biti: vizuelni meteorološki uslovi (VMC), instrumentalni meteorološki uslovi (IMC) i meteorološki uslovi ispod minimuma i opasni za letenje (NMU).
Član 85
Vizuelni meteorološki uslovi (VMC) su uslovi pri kojima vidljivost, vrsta, količina i visina oblaka omogućavaju let prema pravilima vizuelnog letenja (VFR) na bezbjednoj visini.
Letenje vojnih vazduhoplova u vizuelnim meteorološkim uslovima (VMC) vrši se prema pravilima vizuelnog letenja (VFR).
Ako u toku leta prema pravilima vizuelnog letenja (VFR) dođe do promjena meteoroloških uslova koji onemogućavaju dalje letenje prema pravilima vizuelnog letenja (VFR), posada vojnog vazduhoplova dužna je da:
   1) od nadležne jedinice kontrole letenja traži izmjenu visine i rute leta i nastavi let prema pravilima vizuelnog letenja (VFR);
   2) se vrati na aerodrom polijetanja, alternativni ili drugi aerodrom gdje postoje meteorološki uslovi za vizuelno prilaženje i slijetanje;
   3) pređe na letenje prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) ako je vojni vazduhoplov opremljen za let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR), a posada vojnog vazduhoplova osposobljena i u trenaži za takvo letenje; ili
   4) uspostavi propisane norme razdvajanja sa drugim vazduhoplovima i preprekama koje važe za let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) i uputi zahtjev nadležnoj jedinici kontrole letenja za prelazak sa leta prema pravilima vizuelnog letenja (VFR) na let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR).
Ako u fazi slijetanja vojnog vazduhoplova nastupe okolnosti koje onemogućavaju bezbjedno vizuelno prilaženje za slijetanje i slijetanje, a posada vojnog vazduhoplova nije osposobljena za let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR), slijetanje se vrši na alternativni ili drugi aerodrom gdje postoje uslovi za vizuelno prilaženje za slijetanje i slijetanje.
Član 86
Meteorološki uslovi za izvršenje leta prema pravilima vizuelnog letenja (VFR) dati su u Prilogu 2, koji je sastavni dio ovog pravilnika.
Član 87
Let prema pravilima vizuelnog letenja (VFR) može se izvoditi samo na vojnim vazduhoplovima koji imaju sljedeću opremu i instrumente:
   1) brzinomjer;
   2) visinomjer;
   3) variometar;
   4) vještački horizont;
   5) magnetski kompas;
   6) pokazivač skretanja i klizanja;
   7) žiromagnetski kompas ili žirodirekcional ili Attitude and Heading Reference System (AHRS);
   8) obrtomjer, pritiskomjer ulja i goriva i termometar za svaki motor;
   9) količinomjer goriva;
   10) časovnik;
   11) pokazivač položaja stajnih organa (ako su uvlačećeg tipa);
   12) pokazivač položaja zakrilaca - za avion;
   13) primopredajnu radio-stanicu;
   14) svijetla protiv sudara.
Član 88
Instrumentalni meteorološki uslovi (IMC) su uslovi prilikom kojih su vidljivost, horizontalno i vertikalno rastojanje od oblaka ispod minimuma za let prema pravilima vizuelnog letenja (VFR), odnosno kad je smanjena ili ne postoji mogućnost vizuelnog određivanja položaja vojnog vazduhoplova u prostoru i vizuelnog vođenja orijentacije i navigacije.
Letenje u instrumentalnim meteorološkim uslovima (IMC) vrši se prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR).
Bez obzira da li se let odvija u vizuelnim meteorološkim uslovima (VMC) ili instrumentalnim meteorološkim uslovima (IMC), letenje će se odvijati prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) prilikom letenja po vazdušnim putevima i prilikom letenja na visinama većim od 10000 m (33000 ft) iznad nivoa mora (AMSL).
Letovi koji se izvršavaju u instrumentalnim meteorološkim uslovima (IMC) su:
   1) u oblacima;
   2) između ili iznad oblaka, bez vidljivosti ili sa povremenom vidljivošću zemlje (oblačnost 5/8 ili više);
   3) iznad mora i terena bez orijentira, kad se ne vidi obala ili prirodni horizont;
   4) na visinama većim od 10000 m (33000 ft) iznad nivoa mora (AMSL);
   5) prilikom intenzivnih padavina.
Prilikom slijetanja i polijetanja vojnih vazduhoplova koji lete prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) sa aerodroma koji imaju publikovane standardne instrumentalne procedure odilaženja (SID) i standardne instrumentalne procedure prilaženja (STAR), posada vojnog vazduhoplova dužna je da primjenjuje te procedure prema instrukcijama dobijenim od jedinice kontrole letanja, a u skladu sa podjelom po kategorijama vojnih vazduhoplova iz člana 20 ovog pravilnika.
Prilikom slijetanja i polijetanja vojnih vazduhoplova koji lete prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) sa aerodroma koji nemaju publikovane standardne instrumentalne procedure odilaženja (SID) i standardne instrumentalne procedure prilaženja (STAR), promjena pravila letenja vrši se na sljedeći način:
   1) iz leta prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) u let prema pravilima vizuelnog letenja (VFR) na tački početka procedure vizuelnog prilaženja za slijetanje;
   2) iz leta prema pravilima vizuelnog letenja (VFR) u let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) na tački završetka procedure vizuelnog odilaženja nakon polijetanja.
Promjena pravila letenja po kojem se let izvodi, vrši se po odobrenju nadležne jedinice kontrole letenja.
Član 89
Za letenje u instrumentalnim meteorološkim uslovima (IMC), utvrđuje se meteorološki minimum za pilota, vojni vazduhoplov i aerodrom.
Meteorološki minimum za pilota predstavlja minimalne vrijednosti visine oblaka i vidljivosti orijentira prilikom kojih se pilotu dozvoljava polijetanje i slijetanje.
U zavisnosti od osposobljenosti pilota, starješina jedinice vazduhoplovstva Vojske određuje meteorološki minimum za sve pilote Vojske.
Meteorološki minimum za vojni vazduhoplov predstavlja minimalnu vrijednost visine oblaka, vidljivosti orijentira i maksimalnu brzinu vjetra, prilikom kojih letno-tehničke osobine vojnog vazduhoplova i njegova oprema, uz odgovarajuću opremu na aerodromu, omogućavaju bezbjedno polijetanje i slijetanje.
Meteorološki minimum za vojni vazduhoplov utvrđen je uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Meteorološki minimum za aerodrom predstavlja minimalnu vrijednost visine oblaka i vidljivosti orijentira prilikom kojih je, zavisno od reljefa zemljišta, vještačkih prepreka i odgovarajuće opreme aerodroma, moguće bezbjedno polijetanje i slijetanje.
Meteorolški minimum za aerodrom objavljuje se u nacionalnim vazduhoplovnim publikacijama.
Meteorološki minimum za letenje vojnih vazduhoplova za izvršenje letačkog zadatka određuje se u zavisnosti od vrijednosti meteoroloških minimuma iz stava 1 ovog člana.
Posada vojnog vazduhoplova može da izvrši polijetanje vojnog vazduhoplova ako su u vrijeme započinjanja leta na aerodromima polijetanja i planiranog slijetanja uslovi jednaki ili iznad meteorološkog minimuma propisanog za aerodrom i ako su na aerodromu planiranog slijetanja i alternativnom aerodromu, prema prognozi 30 minuta prije i 30 minuta poslije predviđenog vremena slijetanja, uslovi jednaki ili iznad meteorološkog minimuma za aerodrom.
Izuzetno od stava 9 ovog člana, prilikom izvršavanja letačkog zadataka posebne namjene i borbenih letova, a po odobrenju komandanta vazduhoplovstva Vojske, polijetanje vojnog vazduhoplova može se odobriti i u uslovima ispod meteoroloških minimuma za aerodrom.
Član 90
Let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR), može se izvoditi samo na vojnim vazduhoplovima koji pored opreme i instrumenata iz člana 87 ovog pravilnika, imaju i sljedeću opremu:
   1) poziciona svijetla;
   2) svijetla za voženje ("TAXI" svijetlo);
   3) grijač pito cijevi.
Član 91
Letenje u simuliranim instrumentalnim meteorološkim uslovima (IMC) izvodi se u drukčijim uslovima od stvarnih uslova za let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) isključivo u funkciji letačke obuke za let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR).
Instrumentalni meteorološki uslovi (IMC) simuliraju se putem uređaja za ograničenje vidljivosti, kao što su pokrivači kabine, navlake, folije, naočare i dr.
Uređaji u pilotskom prostoru vojnog vazduhoplova koji služe da ograniče vidljivost pilota tokom simuliranog leta moraju da budu tako postavljeni da se mogu brzo i lako otvoriti, skinuti ili ukloniti u svakom momentu tokom leta vojnog vazduhoplova.
Letenje u simuliranim instrumentalnim meteorološkim uslovima (IMC) izvodi se radi osposobljavanja pilota za let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) i može se vršiti sa instruktorom letenja na vojnom vazduhoplovu višesjedu ili samostalno na vojnom vazduhoplovu jednosjedu.
Letenje u simuliranim instrumentalnim meteorološkim uslovima (IMC) koje se izvodi na vojnom vazduhoplovu višesjedu mora pratiti pilot koji je u trenaži za letenje osposobljen za let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) i mora biti u mogućnosti da sve vrijeme leta vidi van vojnog vazduhoplova i obezbijedi kontrolu položaja vojnog vazduhoplova kako u odnosu na teren tako i u odnosu na ostali vazdušni saobraćaj.
Pilot iz stava 5 ovog člana može da leti kao član posade vojnog vazduhoplova višesjeda ili kao pilot pratećeg vojnog vazduhoplova zadužen za bezbjedno izvršenje simuliranog letenja.
Ako se prilikom letenja u simuliranim instrumentalnim meteorološkim uslovima (IMC) koristi prateći vojni vazduhoplov, pilot pratećeg vojnog vazduhoplova dužan je održavati stalni vizuelni kontakt sa vojnim vazduhoplovom i dvosmjernu radio-vezu između vojnih vazduhoplova.
Vojni vazduhoplovi ne mogu letjeti u simuliranim instrumentalnim meteorološkim uslovima (IMC) u oblacima i/ili tokom noći.
Vojni vazduhoplovi ne mogu izvoditi letenje u simuliranim instrumentalnim meteorološkim uslovima (IMC) sa putnicima u vazduhoplovu.
Član 92
Letenje vojnih vazduhoplova može se izvršavati kombinacijom leta prema pravilima vizuelnog letenja (VFR) i leta prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR), ako je takvo letenje planirano letačkim zadatkom i planom leta ili ako to zahtijeva meteorološka situacija u rejonu letenja.
Član 93
Meteorološki uslovi ispod minimuma i opasni za letenje (NMU) su:
   1) oluja praćena jakim vjetrom, gradom ili ledenom kišom;
   2) magla, sumaglica i padavine prilikom kojih je vidljivost ispod propisanog meteorološkog minimuma za aerodrom ili vojni vazduhoplov;
   3) niski oblaci sa donjom granicom ispod propisanog meteorološkog minimuma za aerodrom ili vojni vazduhoplov;
   4) prizemni vjetar čija je brzina veća od propisane za tip vojnog vazduhoplova;
   5) poledica ili led na poletno-sletnoj stazi i stazi za voženje;
   6) sniježni pokrivač na poletno-sletnoj stazi i stazi za voženje čija je visina iznad dozvoljene;
   7) olujna zona koja se ne može obići;
   8) zona zaleđivanja za vojni vazduhoplov koji nije opremljen uređajem za razleđivanje i intenzivno zaleđivanje vojnog vazduhoplova koje se ne može odstraniti pomoću uređaja za razleđivanje;
   9) jako vertikalno strujanje vazduha (turbulencija) koje ugrožava sigurnost letenja;
   10) vulkanski pepeo;
   11) jačina osvjetljenja manja od propisane za noćno letenje za dati tip naočara za noćno gledanje (NVG) izražena u mlx.
Član 94
Posada vojnog vazduhoplova dužna je da prati meteorološku situaciju u rejonu izvršavanja leta u cilju izbegavanja meteroloških uslova ispod minimuma i opasnih za letenje (NMU) i da:
   1) prekine let kad zbog pogoršanja meteorološke situacije nije u mogućnosti da let izvrši bezbjedno i u skladu sa letačkim zadatkom i o tome obavijesti nadležnu jedinicu kontrole letenja;
   2) na zahtjev jedinice kontrole letenja obavijesti je o meteorološkoj situaciji u rejonu u kojem izvršava let;
   3) javi svaku meteorološku pojavu ili informaciju o uslovima za let koja može biti od značaja nadležnoj jedinici kontrole letenja ili od koristi drugim posadama vojnih vazduhoplova.
9. Pravila za noćno letenje vojnog vazduhoplova
Član 95
Noćno letenje vojnih vazduhoplova vrši se prema pravilima vizuelnog letenja (VFR) ili prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR), u zavisnosti od meteoroloških uslova, kategorije i tipa vojnog vazduhoplova, opremljenosti aerodroma, raspoloživih zemaljskih navigacijskih sredstava, rejona letenja i osposobljenosti posade vojnog vazduhoplova.
Noćno letenje na vojnom vazduhoplovu jednosjedu, prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR), može izvoditi samo posada vojnog vazduhoplova koja je osposobljena za noćno letenje i u trenaži je za instrumentalno dnevno letenje.
Vojni vazduhoplov kojim se izvršava noćno letenje, pored opreme i instrumenata iz čl. 87 i 90 ovog pravilnika mora da ima i sljedeću opremu i instrumente:
   1) unutrašnje i spoljašnje osvjetljenje;
   2) reflektor za slijetanje noću;
   3) svijetla za osvjetljavanje instrumenata, pilotske i putničke kabine.
Vojni vazduhoplov kojim se izvršava noćno letenje, pored opreme i instrumenata iz stava 3 ovog člana može da ima i sljedeću specijalnu opremu:
   1) naočare za noćno gledanje (NVG);
   2) svijetla za letenje uz pomoć naočara za noćno gledanje (NVG) u infra crvenom spektru svjetlosti (IR) (svijetla za grupno letenje, svijetla protiv sudara, reflektori za slijetanje i polijetanje i osvjetljenje opreme i instrumenata);
   3) optoelektronski uređaj.
Svaki član posade vojnog vazduhoplova za vrijeme izvršavanja noćnog letenja mora imati baterijsku lampu.
Od zalaska do izlaska sunca, svi vojni vazduhoplovi, od momenta puštanja motora u rad do njihovog zaustavljanja poslije slijetanja, moraju imati uključeno spoljašnje osvetljenje i svijetlo protiv sudara.
Član 96
Letenje vojnih vazduhoplova noću sa naočarima za noćno gledanje (NVG) vrši se u skladu sa meteorološkim uslovima iz čl. 85 i 86 ovog pravilnika i jačinom osvjetljenja koja ne smije biti manja od propisane za dati tip naočara za noćno gledanje (NVG) izražena u mlx.
Upotreba naočara za noćno gledanje (NVG) vrši se u skladu sa aktom koji donosi načelnik Generalštaba Vojske i uputstvima proizvođača o načinu njihove upotrebe.
Član 97
Vojni aerodromi i vojni vazduhoplovi moraju biti opremljeni odgovarajućim uređajima i opremom za noćno letenje.
Vođa posade vojnog vazduhoplova ne smije upotrijebiti vojni vazduhoplov tokom noćnog letenja sa poletno-sletnih staza i manevarskih površina aerodroma ako taj vazduhoplov i te površine nijesu opremljene odgovarajućim uređajima i opremom za noćno letenje i ako nijesu adekvatno označene.
Izuzetno od stava 2 ovog člana, prilikom upotrebe naočara za noćno gledanje (NVG), obučene posade vojnog vazduhoplova mogu upotrebljavati poletno-sletne staze i manevarske površine aerodroma koje nijesu opremljene odgovarajućim uređajima i opremom za noćno letenje i koje nijesu adekvatno označene.
10. Letenje vojnog vazduhoplova u posebnim uslovima
Član 98
U meteorološkim uslovima koji mogu dovesti do zaleđivanja vojnog vazduhoplova let se može izvršiti samo ako je vojni vazduhoplov opremljen uređajem za razleđivanje.
Polijetanje vojnog vazduhoplova se ne može izvoditi u:
   1) uslovima intenzivnog zaleđivanja vojnog vazduhoplova koje se ne može odstraniti pomoću uređaja za razleđivanje;
   2) u slučaju da je led i snijeg prilijepljen na krilima, površini za upravljanje, krakovima elise ili rotora, uvodniku vazduha u motor, vjetrobranskom staklu ili drugoj kritičnoj površini vojnog vazduhoplova.
Ako postoje uslovi na aerodromu, dozvoljava se prskanje vojnog vazduhoplova prije polijetanja sredstvima za razleđivanje, na način utvđen uputstvom za održavanje vojnog vazduhoplova.
Prije leta u oblacima ili leta kad postoji mogućnost zaleđivanja vojnog vazduhoplova, posada vojnog vazduhoplova provjerava ispravnost uređaja za razleđivanje i uređaja za zagrijavanje na vojnom vazduhoplovu.
Ako u toku leta dođe do zaleđivanja vojnog vazduhoplova, posada vojnog vazduhoplova je dužna da preduzme mjere utvrđene uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom i da obavijesti nadležnu jedinicu kontrole letenja o intenzitetu zaleđivanja i visini leta.
Ako i poslije uključivanja uređaja za razleđivanje ne prestane zaleđivanje vojnog vazduhoplova, posada vojnog vazduhoplova o tome obavještava nadležnu jedinicu kontrole letenja i vrši se promjena visine leta maksimalnom mogućom vertikalnom brzinom.
Ako i poslije promjene visine leta zaleđivanje vojnog vazduhoplova ne prestane, a produženje leta postaje opasno, izvršenje letačkog zadatka se prekida i vojni vazduhoplov slijeće na planirani ili alternativni aerodrom.
Član 99
Vojni vazduhoplovi ne mogu ulaziti u olujnu zonu, letjeti kroz tu zonu ili ispod olujnih oblaka, niti vršiti polijetanje, prilaz i slijetanje na aerodrom u čijoj oblasti oluja prouzrokuje grad, jak vjetar, jaku kišu, grmljavinu i/ili smicanje vjetra.
Kad je u toku leta vojnog vazduhoplova uočena olujna aktivnost sa nepovoljnim uticajem na izvođenje letačkog zadatka, posada vojnog vazduhoplova mijenja rutu radi izbjegavanja oluje ili nastavlja let ka pogodnom alternativnom aerodromu.
Obilaženje olujne zone vrši se na udaljenosti najmanje 10 km bočno ili 500 m iznad granice olujnog oblaka.
U slučaju iznenadnog ulaska u olujnu zonu, posada vojnog vazduhoplova dužna je da preduzme mjere za brzi izlazak iz te zone, obavjesti nadležnu jedinicu kontrole letenja, održava brzinu i postupi na način utvđen uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Član 100
U slučaju ulaska u zonu jakog vertikalnog strujanja vazduha (turbulencija), gdje je veoma otežano dalje bezbjedno upravljanje vojnim vazduhoplovom, posada vojnog vazduhoplova o tome obavještava nadležnu jedinicu kontrole letenja, traži dozvolu za hitnu promjenu parametara leta (kursa, brzine i/ili visine) i uz promjenu parametara leta u najkraćem roku napušta zonu turbulencije.
Nakon izlaska iz zone jakog vertikalnog strujanja vazduha (turbulencija), posada vojnog vazduhoplova obavještava jedinicu kontrole letenja o prestanku turbulencije i eventualnim promjenama parametara leta, ako ih je bilo.
U slučaju ulaska u zonu jakog vertikalnog strujanja vazduha (turbulencija) u tragu drugog vazduhoplova tokom prilaza za slijetanje ili tokom polijetanja, posada vojnog vazduhoplova obavještava nadležnu jedinicu kontrole letenja i ako uslovi leta dozvoljavaju, u što kraćem roku napušta zonu turbulencije promjenom parametara leta.
Ako posada vojnog vazduhoplova, zbog male visine, brzine ili blizine drugog vazduhoplova, nije u mogućnosti da napusti zonu jakog vertikalnog strujanja vazduha (turbulencija) promjenom parametara leta, u tom slučaju posada vojnog vazduhoplova preduzima sve radnje i postupke da se vojni vazduhoplov održi u novonastalim uslovima leta radi bezbjednog slijetanja ili polijetanja.
U slučaju pojave smicanja vjetra prilikom polijetanja, na prilazu za slijetanje ili prilikom slijetanja, posada vojnog vazduhoplova obavještava kontrolu letenja o poziciji i visini na kojoj je došlo do smicanja vjetra i promjeni visine koju je smicanje vjetra izazvalo.
Član 101
Vojni vazduhoplovi ne mogu letjeti unutar vazdušnog prostora zahvaćenog elementarnim nepogodama (događaji hidrometeorološkog, geološkog ili biološkog porijekla prouzrokovani djelovanjem prirodnih sila) ili akcidentima (nesreće koje su izazvane tehničko-tehnološkim procesom, čije posljedice prelaze okvire tehničko-tehnološkog postrojenja u kojem su nastale), kad uslovi u navedenom prostoru utiču na bezbjednost leta i posadu vojnog vazduhoplova.
Izuzetno od stava 1 ovog člana vojni vazduhoplov može ući u vazdušni prostor zahvaćen elementarnim nepogodama ili akcidentima radi pružanja pomoći, ne dovodeći u opasnost posadu vojnog vazduhoplova i vojni vazduhoplov.
Podaci o vazdušnom prostoru iz stava 1 ovog člana objavljuje se u Notice to Airmen (NOTAM).
Član 102
Vojni vazduhoplovi mogu letjeti na otvorenom moru, iznad vodenih površina i duž obalnog pojasa u skladu sa standardnim operativnim procedurama za letenje iznad vodenih površina koje donosi načelnik Generalštaba Vojske.
Letenje vojnih vazduhoplova iznad mora i većih vodenih površina vrši se samo ako je posada vojnog vazduhoplova osposobljena za let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) i ako su posada vojnog vazduhoplova i vojni vazduhoplov opremljeni u skladu sa aktom iz stava 1 ovog člana.
Prilikom pripreme za letenje iznad mora, posada vojnog vazduhoplova dužna je da:
   1) se upozna sa specifičnostima upravljanja i vođenja vojnog vazduhoplova iznad mora;
   2) se informiše o meteorološkim uslovima i njihovom uticaju na stanje mora;
   3) obnovi znanje o upotrebi opreme za spašavanje na vodi;
   4) obilježi na karti mjesta za prinudno slijetanje na obali i na ostrvima;
   5) prouči karakteristike svetionika i osvijetljenih objekata u rejonu letenja u slučaju noćnog letenja.
Član 103
Prilikom pripreme za letenje vojnog vazduhoplova iznad zemljišta pokrivenog snijegom, posada vojnog vazduhoplova na karti obilježava terene za prinudno slijetanje i karakteristične orijentire u njihovoj blizini na udaljenosti 20 km bočno od rute leta.
11. Specifične vrste letenja vojnog vazduhoplova
Član 104
Grupno letenje vojnih vazduhoplova vrši vođa grupe vojnih vazduhoplova i pratioci u grupi vojnih vazduhoplova.
Grupno letenje vojnih vazduhoplova vrši se u poretcima predviđenim programima letačke obuke u skladu sa posebnim naređenjima, zavisno od letačkog zadatka, osposobljenosti posada vojnih vazduhoplova i meteoroloških uslova.
Zavisno od širine poletno-sletne staze, kategorije aviona i osposobljenosti pilota, istovremeno polijetanje i slijetanje može da se vrši u grupi najviše sa četiri aviona, osim noću kad se slijetanje vrši pojedinačnim avionima.
Zavisno od širine poletno-sletne staze, kategorije helikoptera i kategorije osposobljenosti pilota, danju može istovremeno poletjeti do 12 helikoptera, noću može istovremeno poletjeti do osam, a danju istovremeno slijetjeti do osam, a noću istovremeno sletjeti do četiri helikoptera.
Član 105
U slučaju grupnog letenja vojnih vazduhoplova, nadležni starješina koji grupi vojnih vazduhoplova izdaje letački zadatak određuje vođu grupe vojnih vazduhoplova i njegovog zamjenika.
Vođa grupe vojnih vazduhoplova odgovoran je za uspješno i bezbjedno izvršenje letačkog zadatka i:
   1) komanduje grupom vojnih vazduhoplova od prijema letačkog zadatka do podnošenja izvještaja o njegovom izvršenju;
   2) prati položaj vojnih vazduhoplova u grupi i kontroliše rad pratilaca u grupi vojnih vazduhoplova u toku leta;
   3) upravlja vojnim vazduhoplovom na način koji omogućava pratiocima u grupi vojnih vazduhoplova održavanje zadatog mjesta u grupi i pravovremeno ih obavještava o predstojećem manevru;
   4) u toku leta vodi navigaciju, održava radio-vezu sa nadležnom jedinicom kontrole letenja, procjenjuje meteorološke uslove i odlučuje o svim elementima letačkog zadatka;
   5) kontroliše količinu goriva vojnih vazduhoplova u grupi;
   6) određuje, po potrebi, pratioca vojnom vazduhoplovu koji iz bilo kojeg razloga mora da napusti grupu.
Vođa grupe vojnih vazduhoplova ne može izvoditi elemente leta za koje nijesu osposobljeni svi pratioci u grupi vojnih vazduhoplova ili koji letačkim zadatkom nijesu određeni.
U slučaju da vođi grupe vojnih vazduhoplova otkaže radio-stanica ili iz drugih opravdanih razloga nije siguran da će uspješno da izvrši postavljeni letački zadatak, vođenje grupe vojnih vazduhoplova predaje svom zamjeniku.
Član 106
U grupnom letenju vojnih vazduhoplova pratilac:
   1) stalno održava svoje mjesto u poretku i izvršava naređenja vođe grupe vojnih vazduhoplova;
   2) izvještava vođu grupe vojnih vazduhoplova o svim neispravnostima na vojnom vazduhoplovu kojim upravlja i uočenim nedostacima na ostalim vojnim vazduhoplovima u grupi;
   3) vodi opštu orijentaciju tako da bude spreman da u slučaju potrebe samostalno vodi vojni vazduhoplov;
   4) izvještava vođu grupe vojnih vazduhoplova o svim pojavama u grupi i van nje koje bi mogle da ugroze sigurnost letenja.
Pratilac u grupi vojnih vazduhoplova ne može da mijenja mjesto u poretku ili da napusti grupu vojnih vazduhoplova bez odobrenja vođe grupe vojnih vazduhoplova osim u vanrednnoj situaciji u letu, tj. kad održavanje mjesta u poretku nije moguće.
Kad pratilac u grupi vojnih vazduhoplova izgubi vizuelni kontakt sa vođom grupe vojnih vazduhoplova ili prethodnim vojnim vazduhoplovom, dužan je da se udalji u stranu na kojoj nema vojnog vazduhoplova i da radio-vezom odmah o tome obavijesti vođu grupe vojnih vazduhoplova.
Ako pratilac u grupi vojnih vazduhoplova u slučaju iz stava 3 ovog člana ne uspostavi vizuelni kontakt sa vođom grupe vojnih vazduhoplova, dužan je da o tome obavjesti nadležnu jedinicu kontrole letenja i nastavi let samostalno.
Rastojanje pratioca grupe vojnih vazduhoplova od vođe grupe vojnih vazduhoplova ne može biti veće od 1800 m (1 NM) bočno i 30 m (100 ft) visinski za letove koji se obavljaju prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR) u operativnom vazdušnom saobraćaju (OAT) van privremeno izdvojenih područja (TSA) i privremeno rezervisanih područja (TRA).
Na visinama bliskim plafonu leta za tip vojnog vazduhoplova, pratioci u odnosu na vođu grupe vojnih vazduhoplova dužni su da lete sa sniženjem, a u brišućem letu sa nadvišenjem.
U prostoru između ograničenja iz stava 6 ovog člana, dozvoljava se letenje sa nadvišenjem ili letenje sa sniženjem.
Član 107
Grupno letenje vojnih vazduhoplova u oblacima može se vršiti u grupi do četiri vojna vazduhoplova pod uslovom da su piloti osposobljeni i u trenaži za letenje u smaknutim poretcima i za letenje u oblacima pojedinačnim vojnim vazduhoplovom.
Grupno letenje vojnih vazduhoplova u oblacima i noću može vršiti grupa do četiri vojna vazduhoplova u smaknutom poretku ili radarskoj koloni.
Prilikom grupnog letenja u oblacima i noću, vođa grupe vojnih vazduhoplova upravlja vojnim vazduhoplovom po instrumentima, a pratioci u grupi vojnih vazduhoplova prema položaju vojnog vazduhoplova vođe grupe ili prilikom leta u radarskoj koloni po radarskom pokazivaču i instrumentima.
Ulazak grupe vojnih vazduhoplova u oblake vrši se u pravolinijskom letu, a u toku leta u oblacima, vođa grupe vojnih vazduhoplova upozorava pratioce na svaku promjenu elemenata leta (pravca, visine i brzine) koju namjerava da izvrši.
Ako pratilac u grupi vojnih vazduhoplova izgubi vizuelni kontakt sa vođom grupe vojnih vazduhoplova, odnosno sa prethodnim vojnim vazduhoplovom, tokom leta prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR), dužan je da se udalji u stranu na kojoj nema vojnih vazduhoplova, promijeni visinu leta penjanjem minimalno za 300 m (1000 ft) i da radio-vezom odmah o tome obavijesti vođu grupe vojnih vazduhoplova i nadležnu jedinicu kontrole letenja i vrati se na aerodrom samostalno.
Član 108
Ako su vojni vazduhoplovi u grupi vojnih vazduhoplova opremljeni transponderom, samo jedan vojni vazduhoplov, po pravilu, vođa grupe vojnih vazduhoplova emituje dodijeljeni kod sekundarnog osmatračkog radara.
Letovi u nestandardnom poretku izvršavaju se u područjima za letenje iz člana 6 stav 4 ovog pravilnika i, kad je to odobreno od strane kontrole letenja, u klasifikovanom vazdušnom prostoru.
Unutar nestandardnog poretka, vojni vazduhoplovi opremljeni transponderom emituju dodijeljeni kod sekundarnog osmatračkog radara do ulaska u dodijeljeni prostor i približavanja na pravilno rutno odstojanje, osim ako nije drukčije određeno od strane nadležne jedinice kontrole letenja.
Član 109
Sporazumjevanje u grupnom letenju vojnih vazduhoplova vrši se u skladu sa signalima datim u prilozima 3 i 4, koji su sastavni dio ovog pravilnika.
Član 110
Akrobatsko letenje je mijenjanje položaja vojnog vazduhoplova u letu, po pravilu, naglim promjenama elemenata leta (pravca, visine i brzine), prilikom kojih vojni vazduhoplov zauzima razne položaje prema zemlji.
Akrobatsko letenje obuhvata osnovne akrobacije, složene akrobacije i akrobacije višeg stepena.
Član 111
Osnovne akrobacije su: zaokret, horizontalna osmica, poluprevrtanje, borbeni zaokret, poniranje i propinjanje pod uglom do 45°.
Član 112
Složene akrobacije su: obrušavanje i propinjanje pod uglom preko 45°, prevrtanje preko krila, valjak, petlja, kosa petlja, polupetlja (imelman), preturanje na krilo (ranversman), prevrtanje preko krila u propinjanju (returneman), kovit i sve osnovne akrobacije koje se izvode u grupi.
Član 113
Akrobacije višeg stepena su: spori (komandovani) valjak, višestruki penjući ili spuštajući valjak pod uglom preko 45°, dvostruki penjući zaokret sa poluvaljkom, vertikalna osmica, dvostruka polupetlja, sve vrste leđnog leta i sve složene akrobacije (osim kovita) koje se izvode u grupi.
Član 114
Akrobatsko letenje može se vršiti pojedinačno ili u grupi vojnih vazduhoplova, do četiri vojna vazduhoplova, u smaknutom i razmaknutom poretku.
Veličina grupe vojnih vazduhoplova, poredak, kao i odstojanje i rastojanje između vojnih vazduhoplova u grupi zavise od tipa vojnog vazduhoplova, osposobljenosti posade vojnog vazduhoplova, meteoroloških uslova, složenosti akrobacije i visine uvođenja i vađenja iz akrobacija.
Član 115
Brzina leta prilikom izvođenja akrobatskog letenja mora da obezbijedi sigurno upravljanje vojnog vazduhoplova, a preopterećenje ne smije da izazove fiziološke poremećaje kod posade vojnog vazduhoplova, niti da pređe dozvoljena naprezanja konstrukcije vojnog vazduhoplova utvrđenih uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Za izvođenje akrobatskog letenja, vidljivost iz vojnog vazduhoplova mora da premašuje dimenzije vazdušnog prostora potrebnog za izvođenje predviđene akrobacije.
Vrste akrobacija, način njihovog izvođenja i visina na kojoj se izvode pojedine akrobacije, zavise od kategorije vojnog vazduhoplova, stepena osposobljenosti pilota i meteoroloških uslova, utvrđenih uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom i programom letačke obuke.
Akrobatsko letenje može se vršiti samo u povoljnim meteorološkim uslovima kad je vidljiv prirodni horizont ili veći svjetlosni orijentiri na zemlji.
Član 116
Akrobatsko letenje, taktički postupci u vazdušnoj borbi i manevrima gađanja, raketiranja i bombardovanja zemaljskih ciljeva i gađanje i raketiranje ciljeva u vazduhu koji uključuju akrobatsko manevrisanje, izvode se u područjima za letenje iz člana 6 stav 4 ovog pravilnika.
Akrobatsko letenje može se izvoditi iznad gradova, većih naseljenih mjesta, plaža, većih skupova ljudi i ispod visine od 400 m (1300 ft) iznad terena (AGL), samo po odobrenju načelnika Generalštaba Vojske kojim se određuju i uslovi izvođenja akrobatskog letenja.
Tokom noći mogu se izvoditi samo osnovne akrobacije.
Akrobatsko letenje ne može se izvoditi helikopterima.
Prikazivanje manevarskih sposobnosti helikoptera vrši se isključivo u skladu sa ograničenjima i minimumima utvrđenim uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Član 117
Priprema, organizovanje i izvođenje vazduhoplovnih priredbi, u smislu prikazivanja manevarskih mogućnosti vojnih vazduhoplova, vrši se u skladu sa standardom odbrane SO STANAG 3533.
Vođa posade vojnog vazduhoplova, prilikom učešća na vazduhoplovnoj priredbi, pridržava se propisanih minimuma i letnih ograničenja na toj vazduhoplovnoj priredbi i ograničenja i minimuma koji su utvrđeni uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Kad je tokom vazduhoplovne priredbe ograničeno korišćenje vazdušnog prostora, nijedan vazduhoplov ne može letjeti u tom vazdušnom prostoru bez prethodnog odobrenja koje izdaje jedinica kontrole letenja.
Član 118
Brišuće letenje vrši se radi osposobljavanja posada vojnog vazduhoplova za izvršavanje letačkog zadataka na stvarnoj visini do 100 m (330 ft) iznad terena (AGL).
Brišuće letenje vrši se isključivo vizuelno u zonama za brišuće letenje.
Prilikom brišućeg letenja brzina vojnog vazduhoplova mora da omogući izbjegavanje prepreka preskakanjem ili zaobilaženjem i određuje se letačkim zadatkom zavisno od horizontalne vidljivosti, manevarskih mogućnosti vojnog vazduhoplova i osposobljenosti posade vojnog vazduhoplova.
Brišuće letenje ne može se izvoditi ispod vještačkih objekata.
Član 119
Letenje na velikim i vrlo velikim visinama i nadzvučnim brzinama može se vršiti samo vojnim vazduhoplovom koji je konstruktivno predviđen i opremljen za takvo letenje, sa kompletnom i ispravnom zaštitnom letačkom opremom u rezervisanim zonama za ovu vrstu letenja.
Letenje iz stava 1 ovog člana, u zavisnosti od tipa vojnog vazduhoplova, vrši posada vojnog vazduhoplova opremljena posebnom zaštitnom letačkom opremom.
Posada vojnog vazduhoplova koristi opremu iz stava 1 ovog člana i primjenjuje druge mjere za čuvanje zdravlja i radne sposobnosti posade vojnog vazduhoplova na način utvđen uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Član 120
Za vrijeme leta na velikim i vrlo velikim visinama, posada vojnog vazduhoplova kontroliše rad kiseoničke opreme i hermetičnost kabine.
Ako tokom leta na velikoj ili vrlo velikoj visini dođe do otkaza kiseoničke opreme, dekompresije kabine ili osjećaja slabosti, vođa posade vojnog vazduhoplova o tome obavještava nadležnu jedinicu kontrole letenja i traži hitnu promjenu visine na niže i postupa na način utvđen uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
U slučaju iz stava 2 ovog člana, nadležna jedinica kontrole letenja dužna je da obezbijedi promjenu visine leta vojnog vazduhoplova na niže.
Ubrzavanje vojnog vazduhoplova preko 0,95 Ma i letenje nadzvučnim brzinama može se vršiti samo za potrebe zaštite vazdušnog prostora Crne Gore.
12. Specifičnosti letenja na helikopterima
Član 121
Polijetanje i slijetanje helikoptera vrši se, po pravilu, sa helidroma.
Ako helikopteri baziraju na aerodromu gdje baziraju i druge vrste vazduhoplova, na tom aerodromu određuje se dio prostora za smještaj helikoptera, kao i mjesta za polijetanje, odnosno slijetanje (sletišta) koja su, po pravlu, označena slovom "H".
Radi obuke, održavanja trenaže i izvršavanja drugih namjenskih letačkih zadataka, posada helikoptera može da vrši i vanaerodromska slijetanja i polijetanja.
Zavisno od vježbe iz programa letačke obuke, vanaerodromska slijetanja i polijetanja helikoptera danju izvršavaju se sa ili bez organizovanog prihvata, o čemu odlučuje nadležni starješina jedinice Vojske koja planira letenje, a vanaerodromsko slijetanje i polijetanje noću mora biti sa organizovanim prihvatom.
Izuzetno od stava 4 ovog člana, ako posada helikoptera koristi naočare za noćno gledanje (NVG), polijetanje i slijetanje noću može se vršiti bez organizovanog prihvata, ako to odluči nadležni starješina jedinice Vojske koja planira letenje.
Polijetanje helikoptera noću radi izvršavanja trenažnih letova, letova posebne namjene i letova za hitne reakcije (traganja i spašavanja) može se vršiti bez organizovanog prihvata, uz obavezno korišćenje svjetlosnog fara za polijetanje, penjanjem u pravcu do bezbjedne visine (minimalno 100 m (330 ft) iznad terena (AGL) po radio-visinomjeru, ako je helikopter njime opremljen), o čemu odlučuje nadležni starješina.
Prilikom izvršavanja letova helikoptera sa spoljnim teretom za obuku, starješina jedinice Vojske odgovoran za organizovanje letenja dužan je da za takvo letenje obezbijedi potrebne uslove.
Član 122
Polijetanje helikoptera vrši se sa određenih mjesta i na način koji zavisi od veličine letilišta, prepreka oko njega, meteoroloških uslova i ukupne težine helikoptera.
Polijetanje helikoptera može biti vertikalno ili sa zaletom.
Vertikalno polijetanje helikoptera vrši se sa mjesta, a obuhvata kraće lebdjenje iznad zemlje i prelaz u progresivan let.
Polijetanje helikoptera sa zaletom vrši se u uslovima kad je, zbog preopterećenosti helikoptera, nemoguće vertikalno polietanje, kao i u cilju obuke.
Režimi i manevri u letu, lebdjenje, prelazak iz lebdjenja u progresivan let, penjanje, okretanje u mjestu i zaokret helikoptera izvode se na način utvđen uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Slijetanje helikoptera može biti vertikalno ili sa protrčavanjem korišćenjem snage motora ili iz autorotacije.
Posada helikoptera mora znati što je moguće tačnije, pravac i jačinu vjetra radi bezbjednosti slijetanja helikoptera na nepripremljenom terenu.
Prilikom slijetanja helikoptera na ograničeni teren, najmanja visina prelijetanja prepreka na pravcu slijetanja mora biti 5 m (15 ft).
Slijetanje helikoptera na nepripremljeni teren pokriven snijegom ili prašinom vrši se isključivo u korito vjetra, brzinom koja obezbjeđuje prelaz u lebdjenje.
Slijetanje helikoptera na nepripremljeni teren pokriven snijegom ili prašinom ne može se vršiti ako se usled podignutih pahuljica snijega ili prašine teren ne vidi.
Prelijetanje planinskih grebena helikopterom vrši se na visini od 600 m (2000 ft) iznad terena (AGL), a ako tu visinu nije moguće postići, prelijetanje se vrši pod oštrim uglom da bi bio moguć povratak u slučaju nailaska na jako nispono strujanje.
Član 123
Organizovani prihvat helikoptera na mjestima vanaerodromskog slijetanja i polijetanja (sletištu), po pravilu, podrazumijeva:
   1) obilježavanje mjesta polijetanja ili slijetanja helikoptera;
   2) postojanje radio-veze;
   3) postojanje signalnih sredstava;
   4) meteorološko, sanitetsko i protivpožarno obezbjeđenje, ako za to postoje uslovi.
Postavljanje starta (pravac polijetanja i slijetanja helikoptera) za vanaerodromsko slijetanje i polijetanje noću vrši se u vidno doba dana.
Organizacija prihvata za helikoptere danju i noću vrši se u skladu sa standardom odbrane SO STANAG 2999.
Član 124
Lebdjenje helikopterima radi obuke može se vršiti na visini do 10 m (30 ft) iznad terena (AGL).
Lebdjenje helikoptera bez uticaja zemlje (vode), na visini 10 m - 200 m (30 ft - 650 ft) iznad terena (AGL), izvodi se, uz odobrenje nadležnog starješine, samo ako je krajnje neophodno i to prilikom nošenja podvesnog tereta, traganja i spašavanja, u taktičkim vježbama i tokom prikazivanja manevarskih mogućnosti helikoptera, na način utvđen uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Lebdjenje helikoptera bez uticaja zemlje (vode) prilikom traganja i spašavanja ne može se vršiti ako je opterećenje helikoptera veće od opterećenja dozvoljenog uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
13. Letovi vojnog vazduhoplova sa zaustavljanjem rada pogonske grupe
Član 125
Let jednomotornog vojnog vazduhoplova za uvježbavanje zaustavljanja rada pogonske grupe sprovodi se na način utvđen uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom i instrukcijom za korišćenje vojnog aerodroma koju donosi načelnik Generalštaba Vojske.
Let iz stava 1 ovog člana ne može se izvoditi u instrumentalnim meteorološkim uslovima (IMC).
Prije zaustavljanja rada pogonske grupe jednomotornog vojnog vazduhoplova, vođa posade vojnog vazduhoplova mora dobiti odobrenje nadležne jedinice kontrole letenja za zaustavljanje rada pogonske grupe vojnog vazduhoplova.
Minimalna visina početka zaustavljanja rada pogonske grupe jednomotornih vojnih vazduhoplova mora obezbijediti sigurno slijetanje na aerodrom bez rada pogonske grupe u skladu sa instrukcijom za korišćenje vojnog aerodroma iz stava 1 ovog člana.
Let za uvježbavanje zaustavljanja rada pogonske grupe ne izvodi se na jednomotornim helikopterima.
Član 126
Simulacije otkaza rada jednog motora u svim fazama leta na višemotornom vojnom vazduhoplovu izvode se na način utvđen uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom i instrukcijom iz člana 125 stav 1 ovog pravilnika.
14. Letovi vojnog vazduhoplova za posebne namjene
Član 127
Letovi za potrebe izviđanja vremena i prikupljanje podataka o meteorološkoj situaciji mogu se vršiti vojnim vazduhoplovom iz vazduha i/ili sa zemlje pomoću radara.
Prema vremenu kad se vrše letovi za potrebe izviđanja vremena i prikupljanja podataka o meteorološkoj situaciji mogu biti letovi za prethodno izviđanje vremena, letovi za neposredno izviđanje vremena i letovi za dopunsko izviđanje vremena.
Član 128
Letove za potrebe prethodnog izviđanja vremena iz vazduha organizuje nadležni starješina jedinice Vojske koja planira letenje, a vrše se radi utvrđivanja opštih meteoroloških uslova za meteorološko obezbjeđenje posada vojnog vazduhoplova za potrebe taktičkih vježbi, posebnih i specijalnih letova i preleta, kao i u drugim sličnim slučajevima.
Član 129
Letovi za potrebe neposrednog izviđanja vremena iz vazduha organizuju se i izvode sa posadama vojnog vazduhoplova koje imaju iskustvo i osposobljene su za let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR), a vrše se prije pripreme, načelno, 30-60 minuta prije početka letenja, radi utvrđivanja stvarnog stanja vremena u planiranom rejonu letenja ili u rejonu odakle se očekuje promjena vremena.
Posada vojnog vazduhoplova koja vrši neposredno izviđanje vremena iz vazduha, upoznaje se sa podacima o neposrednom izviđanju vremena sa zemlje pomoću radara koje, po potrebi, vrši pružalac usluga u vazdušnoj plovidbi za potrebe Vojske 15-20 minuta prije početka leta za izviđanja vremena iz vazduha.
Letovi iz stava 1 ovog člana vrše se prije pada mraka.
Kad se letenje izvodi kontinuirano po smjenama, u slučaju nestabilne i promjenljive meteorološke situacije letovi iz stava 1 ovog člana za sljedeću smjenu vrše se na kraju prethodne smjene.
Član 130
Letovi za potrebe dopunskog izviđanja vremena vrše se u toku letenja, prema odluci rukovodioca letenja ili starješine koji je planirao letenje, radi pravovremenog otkrivanja nailaska meteoroloških uslova ispod minimuma i opasnih za letenje (NMU) iz člana 93 ovog pravilnika.
Dopunsko izviđanje vremena sa zemlje pomoću radara vrši pružalac usluga u vazdušnoj plovidbi po zahtjevu rukovodioca letenja.
Član 131
Letovi za potrebe izviđanja vremena, po pravilu, vrše se na vojnom vazduhoplovu višesjedu, a ako je to neophodno mogu se vršiti i na vojnom vazduhoplovu jednosjedu po odobrenju starješine koja planira letenje.
Ograničenja prilikom izvršavanja letova za potrebe izviđanja vremena utvrđena su uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom.
Prilikom izdavanja letačkih zadataka posadi vojnog vazduhoplova za izviđanje vremena, posada vojnog vazduhoplova upoznaje se sa trenutnim stanjem meteoroloških elemenata i meteorološkim pojavama, kao i sa meteorološkom prognozom u rejonu letenja i na alternativnim aerodromima.
U toku leta posade vojnih vazduhoplova dužne su da prate i izviđaju vrijeme i da o nailasku meteoroloških uslova ispod minimuma i opasnih za letenje (NMU) iz člana 93 ovog pravilnika odmah obavijeste nadležnu jedinicu kontrole letenja.
Posada vojnog vazduhoplova koja vrši izviđanje vremena, istovremeno provjerava i rad sredstava radio-veze i zemaljskih navigacijskih sredstava na aerodromu baziranja, a po potrebi i na alternativnim aerodromima.
Član 132
Probni letovi vojnih vazduhoplova vrše se radi provjere tehničke ispravnosti vojnih vazduhoplova poslije izvršenja određenih pregleda ili radova u procesu održavanja vojnih vazduhoplova, na način utvđen uputstvom za održavanje vojnog vazduhoplova.
Probne letove iz stava 1 ovog člana vrše piloti vazduhoplovstva Vojske koji su u trenaži za letenje, osposobljeni i određeni za izvršavanje probnih letova naređenjem načelnika Generalštaba Vojske.
Probni letovi izvršavaju se u za to određenom vazdušnom prostoru van vazdušnih puteva ili privremeno izdvojenom području (TSA) i u meteorološkim uslovima koji obezbjeđuju let prema pravilima vizuelnog letenja (VFR).
Po odobrenju nadležne jedinice kontrole letenja, probni letovi mogu da se izvršavaju i na dijelu vazdušnog puta, odnosno u aerodromskoj saobraćajnoj zoni, s tim da se razdvajanje vazduhoplova izvodi prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR).
Probni letovi izvode se prema programu izvođenja probnih letova za dati tip vojnog vazduhoplova.
Probni letovi ne mogu se kombinovati sa drugim letačkim zadacima.
Tehničke probe vojnih vazduhoplova vrše se nakon opšte popravke, zamjene vitalnih djelova, konstrukcionih promjena i drugih radova na održavanju vojnih vazduhoplova iz nadležnosti proizvođača vazduhoplova i vazduhoplovnih remontnih zavoda ili servisa.
Tehničke probe iz stava 7 ovog člana vrše probni piloti angažovani od strane proizvođača, remontnog zavoda ili servisa kao i vođe posade vojnog vazduhoplova i piloti iz vazduhoplovstva Vojske, koji su u trenaži za letenje, osposobljeni i određeni za izvršavanje probnih letova naređenjem načelnika Generalštaba Vojske.
Član 133
Tehnički let vojnog vazduhoplova je let funkcionalno ispravnog vojnog vazduhoplova do mjesta na kojem će se vršiti radovi za dovođenje vojnog vazduhoplova u tehnički ispravno stanje.
Tehnički let vojnog vazduhoplova odobrava načelnik Generalštaba Vojske, na osnovu potvrde vojnog vazduhoplovnog autoriteta (VVA) o ispunjenosti uslova za sigurnost letenja, na način utvđen uputstvom za održavanje vojnog vazduhoplova.
Član 134
Vuča meta vrši se radi obuke u gađanju ciljeva u vazduhu iz vojnih vazduhoplova ili sa zemlje.
Vrsta mete mora da odgovara letnim osobinama i taktičko-tehničkim mogućnostima aviona koji vuče metu i vojnog vazduhoplova koji vrši gađanje, kao i mogućnostima vatrenih sredstava koja vrše gađanje sa zemlje.
Dužina užeta na kojem se vuče meta, način rada i postupci pilota vojnog vazduhoplova koji vuče metu i pilota vojnog vazduhoplova koji vrši gađanje, utvrđeni su standardnom operativnom procedurom za vuču mete za dati tip vojnog vazduhoplova i programom letačke obuke za gađanje ciljeva u vazduhu, koje donosi načelnik Generalštaba Vojske.
Član 135
Prilikom vuče meta nije dozvoljeno:
   1) polijetanje vojnih vazduhoplova sa leđnim vjetrom;
   2) odmotavanje užeta na visini nižoj od 200 m (660 ft) iznad terena (AGL).
Prilikom vuče mete odbacivanje mete iznad aerodroma vrši se na određenom mjestu sa visine od 50 m - 100 m (150 ft-330 ft).
Izuzetno od stava 2 ovog člana u slučaju opasnosti meta se može odbaciti i van tog mjesta, izvan naseljenog mjesta.
Član 136
Kad se vrši gađanje ciljeva u vazduhu iz drugog vojnog vazduhoplova, vođa posade vojnog vazduhoplova koji vuče metu je rukovodilac gađanja i dužan je da:
   1) odobrava početak i naređuje prekid gađanja;
   2) ne dozvoljava gađanje pilotu koji nema obostranu radio-vezu ili koji se ne pridržava propisanih mjera bezbjednosti;
   3) osmatra vazdušni prostor u zoni gađanja;
   4) obavještava jedinicu kontrole letenja o mjestu pada mete ako se otkinula.
Kad se vrši gađanje vučene mete sa zemlje, rukovodilac gađanja je starješina jedinice Vojske koja vrši gađanje i dužan je da:
   1) odobrava početak i naređuje prekid gađanja;
   2) osmatra vazdušni prostor u zoni gađanja;
   3) obavještava jedinicu kontrole letenja o mjestu pada mete ako se otkinula.
Pilot vojnog vazduhoplova koji vuče metu dužan je da ima stalnu radio-vezu sa rukovodiocem gađanja i da ga obavjesti o dolasku na vazduhoplovni poligon, naletima i završetku gađanja.
Gađanje vučene mete ne može se izvoditi ako ne postoji pouzdana dvostrana radio-veza između posada vojnih vazduhoplova koje vrše gađanje, rukovodioca gađanja i pilota vojnog vazduhoplova koji vuče metu.
Organizacija gađanja na vazduhoplovnom poligonu za gađanje ciljeva u vazduhu, obezbjeđenje gađanja i mjere bezbjednosti utvrđene su elaboratom vazduhoplovnog poligona koji donosi načelnik Generalštaba Vojske.
15. Sistemi za održavanje uslova života u vojnom vazduhoplovu
Član 137
U ličnu zaštitnu letačku opremu posade vojnog vazduhoplova i opremu na vojnom vazduhoplovu za preživljavanje posade vojnog vazduhoplova spadaju:
   1) padobrani, za vojne vazduhoplove sa izbacivim sjedištem;
   2) sjedišne veze, pojasevi i sigurnosne veze;
   3) lična letačka oprema u skladu sa tipom vojnog vazduhoplova (letački kombinezon, potkombinezon, letački podveš, letačke rukavice, letačke čizme/cipele, letačka kaciga, slušalice, anti "G" odijelo, letački zaštitni prsluk, letačka jakna, ručni sat, radio-stanica, nož, signalne rakete, baterijska lampa i sl.);
   4) komplet opreme na vojnim vazduhoplovima za preživljavanje posade vojnog vazduhoplova (lična oprema za preživljavanje, oprema za održavanje na vodi i sl.);
   5) odijela pod natpritiskom u skladu sa tipom vojnog vazduhoplova.
Tokom izvršavanja letova vojnih vazduhoplova posada vojnog vazduhoplova dužna je da nosi propisani komplet zaštitne letačke opreme iz stava 1 tač. 3 i 5 ovog člana za taj vojni vazduhoplov.
Akt o nošenju i upotrebi lične zaštitne letačke opreme i opreme za preživljavanje posade vojnog vazduhoplova, u skladu sa minimalnim zahtjevima, donosi načelnik Generalštaba Vojske.
Član 138
Minimalna oprema i sistemi za održavanje uslova života posade vojnog vazduhoplova i putnika u letenju su:
   1) padobran i oprema za spašavanje na vodi predviđeni uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom;
   2) kiseonički uređaj za članove posade vojnog vazduhoplova za letenje na visinama iznad 3000 m (10000 ft);
   3) uređaj za održavanje pritiska u kabini pilota za letenje na visini iznad 8000 m (26000 ft), a u putničkim kabinama bez kiseoničkih maski iznad 3000 m (10000 ft); 4) uređaj za održavanje temperature u kabini pilota i putnika za letenje iznad 3000 m (10000 ft);
   5) uređaj za izbacivanje sjedišta na školskim i borbenim vojnim vazduhoplovima koji u horizontalnom letu postižu instrumentalnu brzinu (IAS) preko 250 kt.
Član 139
Prilikom letenja na visinama iznad 3000 m (10000 ft) posada vojnog vazduhoplova koristi kiseonički uređaj.
Letenje na visinama iznad 8000 m (26000 ft) može se vršiti samo ako u vojnom vazduhoplovu postoji kiseonički uređaj za disanje pod natpritiskom i ako u sklopu opreme za spašavanje (pilotski padobran) postoji kiseonički uređaj.
Član 140
Vojni vazduhoplovi koji ne koriste natpritisak u kabini ne mogu letjeti na visinama iznad:
   1) 3000 m (10000 ft) ako posadi vojnog vazduhoplova i licima koja se prevoze vojnim vazduhoplovom nije obezbjeđen kiseonik;
   2) 8000 m (26000 ft) bez obzira da li je za posadu vojnog vazduhoplova i licima koja se prevoze vojnim vazduhoplovom obezbjeđen kiseonik.
Član 141
Piloti koji lete na vojnim vazduhoplovima sa presurizovanom kabinom koja omogućava održavanje kabinskog pritiska koji odgovara visinama do 3000 m (10000 ft), dužni su da koriste kiseoničku masku za vrijeme upravljanja vojnim vazduhoplovom kad indikacija kabinske visine pokazuje iznad 3000 m (10000 ft), ako zahtjevi utvrđeni uputstvom za upravljanje vojnim vazduhoplovom nijesu restriktivniji.
Član 142
Posade vojnih vazduhoplova na vazduhoplovu koji je opremljen sistemom za upozoravanje i izbjegavanje sudara (TCAS), tokom leta taj sistem će postaviti u režim rada TA/RA (Traffic Advisory/Resolution Advisory) ako uslovi izvršenja letačkog zadatka ili jedinica kontrole letenja ne zahtijevaju drukčiji režim rada.
Kad su uputstva sistema za upozoravanje i izbjegavanje sudara (TCAS) u režimu rada RA (Resolution Advisory) u suprotnosti sa instrukcijom kontrole letenja, pravom prvenstva ili drugim pravilima vizuelnog letenja (VFR) ili pravilima instrumentalnog letenja (IFR), posada vojnog vazduhoplova postupa po uputstvu sistema za upozoravanje i izbjegavanje sudara (TCAS).
Kad posada vojnog vazduhoplova odstupa od ustaljenog leta i odobrenja kontrole letenja, zbog postupanja po uputstvu sistema za upozoravanje i izbjegavanje sudara (TCAS) radi izbjegavanja sudara, dužna je da o tome obavjesti nadležnu jedinicu kontrole letenja i po završetku postupanja u režimu rada RA (Resolution Advisory) bez odlaganja se vrati na prethodno odobreni nivo leta.
Član 143
Vođa posade vojnog vazduhoplova ili lice koje on odredi prije letenja upoznaje putnike sa:
   1) načinom i mjerama bezbjednosti prilikom ulaska, tokom leta i izlaska iz vojnog vazduhoplova;
   2) pozicijom i načinom upotrebe izlaza u slučaju opasnosti;
   3) pozicijom i načinom upotrebe opreme za preživljavanje (ako je to moguće);
   4) načinom uzbunjivanja i značenjem signala za opasnost i evakuaciju putnika;
   5) načinom upotrebe kiseoničkog sistema i kiseoničke opreme u slučaju opasnosti ili nužde.
16. Ograničenja vršenja letačke dužnosti
Član 144
Period odmora posade vojnog vazduhoplova je minimalno potrebno vrijeme provedeno van dužnosti, radi ishrane, prevoza i odmora posade vojnog vazduhoplova između dva perioda u kojima posada obavlja dužnosti u vezi sa letenjem.
Posadi vojnog vazduhoplova, neposredno prije obavljanja letačke dužnosti, neophodno je obezbijediti najmanje 12 sati odmora u kontinuitetu, uključujući i mogućnost za najmanje osam sati neometanog spavanja.
Ako član posade vojnog vazduhoplova poslije letenja nastavi da izvršava dužnosti svog formacijskog mjesta, period odmora počinje poslije završetka tih dužnosti.
Prekidom perioda odmora posade vojnog vazduhoplova smatra se obavljanje bilo koje dužnosti.
Član 145
Maksimalno dozvoljeni periodični nalet po članu posade vojnog vazduhoplova u redovnom letenju je:
   1) u toku 24 časa - 7 sati naleta;
   2) u toku sedam uzastopnih dana - 49 sati naleta;
   3) za period od 30 uzastopnih dana - 120 sati naleta;
   4) za period od 90 uzastopnih dana - 300 sati naleta.
Maksimalno dozvoljeni periodični nalet po članu posade borbenog aviona u redovnom letenju za period od:
   1) 30 uzastopnih dana - 75 sati naleta;
   2) 90 uzastopnih dana - 200 sati naleta.
Član 146
Naprezanje posade vojnog vazduhoplova u toku jednog letačkog dana izraženo u broju letova ili sati letenja određuje starješina jedinice Vojske koja planira letenje, zavisno od psihofizičke kondicije pilota i letača, a na osnovu normi utvrđenih programom letačke obuke.
Za vrijeme vježbi i izvršavanja posebnih letačkih zadataka, naprezanje posade vojnog vazduhoplova određuje nadležni starješina jedinice Vojske koja planira letenje, odnosno izdaje poseban letački zadatak.
Član 147
Letačka dužnost u toku jednog dana (24 časa) može trajati najviše 12 časova.
Izuzetno od stava 1 ovog člana, prilikom izvršenja letačkog zadataka posebne namjene, trajanje letačke dužnosti može se produžiti do 14 časova ako je to produženje unaprijed planirano ili ako se započeti letački zadatak ne može prekidati.
Svako produženje trajanja letačke dužnosti preko 12 časova mora biti nadoknađeno dodatnim vremenom za odmor posade vojnog vazduhoplova u dvostrukom trajanju.
Ako letačka dužnost počinje u periodu od 02:00 do 06:00 časova, ukupno vrijeme trajanja letačke dužnosti smanjuje se za polovinu trajanja letačke dužnosti u tom periodu.
Član 148
Prije javljanja na letačku dužnost, članovi posade vojnog vazduhoplova moraju medicinskom osoblju koje vrši sanitetsko obezbjeđenje letenja prijaviti sve medicinske ili stomatološke tretmane dobijene u medicinskim ustanovama ili bilo koje zdravstvene probleme koji mogu uticati na sposobnost za izvršenje letačkih zadataka.
Upotreba medicinskih ili dijetetskih dodataka posade vojnog vazduhoplova mora biti odobrena od strane nadležnog ljekara.
Član posade vojnog vazduhoplova ne može letjeti ili obavljati letačku dužnost:
   1) u periodu od 24 časa od momenta završetka ronjenja ili boravka u hiperbaričnoj komori (u uslovima natpritiska);
   2) u periodu od 12 časova poslije završetka boravka u hipebaričnoj komori, u uslovima koji su ekvivalentni boravku na visini od 8000 m (26000 ft);
   3) u periodu od 72 časa poslije davanja krvi;
   4) pod uticajem psihoaktivnih supstanci.
17. Ugrožavanje sigurnosti letenja vojnog vazduhoplova
Član 149
Ugrožavanje sigurnosti letenja vojnog vazduhoplova predstavlja nepredviđen, neočekivan, nepoželjan i nekontrolisan događaj ili niz događaja prilikom izvršenja letačkog zadatka, koji imaju ili mogu imati za posljedicu ugrožavanje zdravlja ljudi u vidu povreda različitog intenziteta ili štetu različitog stepena na materijalnim dobrima.
Član 150
U slučaju ugrožavanja sigurnosti letenja vojnog vazduhoplova, posada vojnog vazduhoplova postupa u skladu sa vrstom ugrožavanja, tipom vojnog vazduhoplova, uslovima leta i raspoloživim vremenom.
Članovi posade vojnog vazduhoplova dužni su da poznaju postupke koje je neophodno sprovoditi u slučaju ugrožavanja sigurnosti letenja i da sistematskim vježbanjem na zemlji i u vazduhu održavaju i podižu nivo sposobnosti u sprovođenju tih postupaka.
U slučajevima ugrožavanja sigurnosti letenja vojnog vazduhoplova posada vojnog vazduhoplova prvenstveno je dužna da sačuva živote ljudi u vojnom vazduhoplovu i na zemlji, a zatim da spašava vojni vazduhoplov i vodi računa o mogućoj materijalnoj šteti na zemlji.
Rukovodilac letenja, pomoćnik rukovodioca letenja, dežurni letenja i rukovodilac dejstva na vazduhoplovnom poligonu dužni su da poznaju postupke pilota u slučaju ugrožavanja sigurnosti letenja i da blagovremenim, stručnim i jasnim uputstvima putem radio-veze i u skladu sa propisanim postupcima za tip vojnog vazduhoplova koji se upotrebljava, pruže pomoć posadi vojnog vazduhoplova.
Kontrolor letenja u nadležnoj jedinici kontrole letenja dužan je da obezbijedi prioritet i svu neophodnu pomoć vojnom vazduhoplovu u nuždi.
U slučaju ugrožavanja sigurnosti letenja vojnog vazduhoplova, ako bi dalje produženje leta moglo da ima teške posljedice po bezbjednost putnika i posade vojnog vazduhoplova, vođa posade vojnog vazduhoplova, u zavisnosti od vrste ugrožavanja sigurnosti letenja, uslova leta i drugih okolnosti, dužan je da izvrši prinudno slijetanje ili da naredi prinudno napuštanje vojnog vazduhoplova.
U slučaju ugrožavanja sigurnosti letenja vojnog vazduhoplova posada vojnog vazduhoplova dužna je da o nastalom ugrožavanju sigurnosti letenja i primjeni vanrednih postupaka obavjesti subjekt sa kojim održava radio-vezu (nadležnu jedinicu kontrole letenja, vazduhoplovni operativni centar vazduhoplovstva Vojske (VOC), rukovodioca dejstva, kontrolora združenog dejstva (JTAC) i dr.).
Član 151
Klasifikacija ugrožavanja sigurnosti letenja vojnog vazduhoplova vrši se prema mjestu gdje se ugrožavanje sigurnosti letenja vojnog vazduhoplova dogodilo, uzroku koji je doveo do ugrožavanja sigurnosti letenja vojnih vazduhoplova i posljedicama koje je ugrožavanje sigurnosti letenja izazvalo.
Član 152
Ugrožavanje sigurnosti letenja vojnog vazduhoplova prema mjestu gdje se ugrožavanje sigurnosti letenja dogodilo može biti:
   1) na zemlji, kad je do ugrožavanja sigurnosti letenja došlo za vrijeme stajanja vojnog vazduhoplova dok je posada vojnog vazduhoplova prisutna u vojnom vazduhoplovu ili tokom voženja vojnog vazduhoplova po manevarskim površinama aerodroma;
   2) za vrijeme leta vojnog vazduhoplova, odnosno od početka zaleta tokom polijetanja vojnog vazduhoplova do završetka protrčavanja nakon slijetanja.
Prilikom vertikalnih polijetanja i slijetanja vojnih vazduhoplova početak polijetanja računa se od momenta odljepljenja, a završetak leta je momenat potpunog prizemljenja vojnog vazduhoplova.
Član 153
Ugrožavanje sigurnosti letenja vojnog vazduhoplova prema uzrocima može biti ugrožavanje koje je izazvao:
   1) ljudski faktor;
   2) tehnološko-tehnički faktor;
   3) organizacijski faktor;
   4) neutvrđen uzrok (neobjašnjen, nepoznat).
Član 154
U zavisnosti od stepena oštećenja materijalnih dobara, vojnog vazduhoplova, opreme i motora, kao i posljedica po živote ljudi, ugrožavanje sigurnosti letenja vojnog vazduhoplova prema posljedicama koje je izazvao može biti:
   1) nezgoda vojnog vazduhoplova;
   2) ozbiljna nezgoda vojnog vazduhoplova;
   3) nesreća vojnog vazduhoplova.
Član 155
Pod ugrožavanjem sigurnosti letenja bespilotnih letilica podrazumijeva se skup okolnosti nastalih kao posljedica nepravilnog rada bespilotne letilice, greške operatera bespilotne letilice ili pilota - operatera bespilotne letilice prilikom upravljanja bespilotnom letilicom ili drugih nepredviđenih okolnosti koje izazivaju povrede, smrtne slučajeve, oštećenje ili uništenje bespilotne letilice ili imovine trećih lica.
Član 156
Komande i jedinice Vojske i lica koja učestvuju u planiranju, pripremi, organizovanju, izvođenju i obezbjeđenju letenja vojnih vazduhoplova, dužni su da preduzimaju sve opšte i posebne mjere za sprečavanje ugrožavanja sigurnosti letenja vojnih vazduhoplova koje se utvrđuju aktom načelnika Generalštaba Vojske.
18. Organizacija i planiranje letenja vojnog vazduhoplova
Član 157
Organizacija letenja vojnih vazduhoplova obuhvata:
   1) planiranje letenja;
   2) organizovanje letenja;
   3) izdavanje letačkih zadataka;
   4) pripremu letenja;
   5) obezbjeđenje letenja;
   6) rukovođenje letenjem;
   7) izvještavanje o letenju;
   8) analizu letenja.
Član 158
Planiranje letenja obuhvata postavljanje cilja letenja, procjenu uslova i elemenata koji utiču na odluku o letenju, sagledavanje resursa, mogućnosti i koordinaciju u procesu planiranja i izrade plana letenja.
Letenje planira:
   1) komanda vazduhoplovstva Vojske, za letove posebne namjene i letove hitne reakcije;
   2) komanda eskadrile, za letove za sopstvene potrebe letenja, na osnovu planova letačke obuke i naređenja komande vazduhoplovstva Vojske.
Letenje se planira vodeći računa o naprezanju posade vojnog vazduhoplova i tehnike u skladu sa odredbama ovog pravilnika i aktima koji uređuju letenje i radno vrijeme posade vojnog vazduhoplova.
Član 159
Prilikom donošenja odluke o letenju vojnog vazduhoplova uzimaju se u obzir:
   1) tok izvršenja letačkih zadataka iz planova letačke obuke i zadaci koje treba planirati;
   2) stepen osposobljenosti pilota i letača;
   3) mogućnosti vazduhoplovno-tehničke jedinice Vojske za pripremu i opsluživanje vojnih vazduhoplova;
   4) mogućnosti jedinice Vojske za obezbjeđenje letenja;
   5) mogućnosti pružaoca usluga u vazdušnoj plovidbi za potrebe Vojske i vazduhoplovnog operativnog centra vazduhoplovstva Vojske (VOC);
   6) stanje aerodroma baziranja, zemaljskih navigacijskih sredstava, alternativnih aerodroma, letilišta, helidroma, terena, vazduhoplovnih poligona i rejona za skakanje padobranom i izbacivanje tereta;
   7) meteorološki uslovi za letenje i prognoza vremena;
   8) ornitološki uslovi u rejonu letenja;
   9) aktivnosti u vazdušnom prostoru, aerodromskoj saobraćajnoj zoni aerodroma baziranja, susjednih i alternativnih aerodroma;
   10) raspoloživo vrijeme za pripremu letenja;
   11) drugi uslovi i elementi koji mogu da utiču na odluku o letenju.
Član 160
Koordinacija u procesu planiranja letenja vojnih vazduhoplova vrši se, po pravilu, jednom nedjeljno između komandanta vazduhoplovstva Vojske ili lica koje on ovlasti, predstavnika operatera aerodroma, kao i ostalih operatera državnih vazduhoplova koji baziraju na aerodromu.
Koordinacijom u procesu planiranja letenja vojnih vazduhoplova uz saglasnost subjekata iz stava 1 ovog člana određuje se:
   1) vrijeme letenja;
   2) korišćenje zemaljskih navigacijskih sredstava, područja za letenje iz člana 6 stav 4 ovog pravilnika, letelišta i helidroma;
   3) vrijeme rada osoblja za rukovođenje letenjem i osoblja za obezbjeđenje letenja;
   4) način snabdijevanja, opsluživanja i obezbjeđenja jedinice vazduhoplovstva Vojske;
   5) način korišćenja vazdušnog prostora u rejonima planiranog letenja sa operaterima iz stava 1 ovog člana koji imaju zahtjeve da istovremeno koriste isti vazdušni prostor.
Član 161
Vojni vazduhoplovi lete na osnovu plana letenja koji izrađuje jedinica vazduhoplovstva Vojske.
Plan iz stava 1 ovog člana dostavlja se starješini jedinice vazduhoplovstva Vojske na odobrenje.
Plan letenja može biti glavni i rezervni.
Nakon odobrenja plan letenja dostavlja se aerodromskom prijavnom birou za usluge u vazdušnom saobraćaju (ARO), jedinici za upravljanje vazdušnim prostorom (AMC) i vazduhoplovnom operativnom centru vazduhoplovstva Vojske (VOC) najkasnije 18 časova prije namjeravanog izvršenja letenja radi upoznavanja nadležne jedinice kontrole letenja o aktivnostima jedinice vazduhoplovstva Vojske.
Član 162
Letovi vojnih vazduhoplova u vazdušnom prostoru Crne Gore koji se sprovode u kontrolisanom vazdušnom prostoru vrše se po planu leta.
Plan leta sačinjava vođa posade vojnog vazduhoplova, na ICAO obrascu plana leta Međunarodne organizacije za civilno vazduhoplovstvo i dostavlja ga jedinici kontrole letenja na odobrenje.
Član 163
Na dan izvršenja letenja, nakon donošenja odluke po kojem planu letenja će se letjeti i nakon izvršne pripreme, vođa posade vojnog vazduhoplova podnosi plan leta aerodromskom prijavnom birou za usluge u vazdušnom saobraćaju (ARO) najkasnije 60 minuta, a izuzetno 30 minuta prije predviđenog vremena polijetanja.
Za pojedinačne letove i letove posebne namjene vođa posade vojnog vazduhoplova podnosi plan leta aerodromskom prijavnom birou za usluge u vazdušnom saobraćaju (ARO) najkasnije 30 minuta prije predviđenog vremena polijetanja.
Član 164
Plan leta može se podnijeti putem elektronske pošte, AFTN/AMHS mreže Međunarodne organizacije za civilno vazduhoplovstvo, faksom ili telefonom aerodromskom prijavnom birou za usluge u vazdušnom saobraćaju (ARO).
Izuzetno od stava 1 ovog člana, u slučaju promjene plana leta tokom izvršenja leta vojnog vazduhoplova ili kad nije moguće dostaviti plan leta na obrascu iz člana 162 stav 2 ovog pravilnika, plan leta se može dostaviti nadležnom kontroloru letenja telefonom ili putem radio-veze iz vazduha.
Član 165
U slučaju potrebe podnijeti plan leta može se izmijeniti.
Izmijenjeni plan leta iz stava 1 ovog člana vođa posade vojnog vazduhoplova, u što kraćem roku prijavljuje jedinici kontrole letenja.
U slučaju kašnjenja u polijetanju vojnog vazduhoplova od 30 minuta za let prema pravilima za vizuelno letenje (VFR) ili najmanje 15 minuta za let prema pravilima instrumentalnog letenja (IFR), plan leta se mora izmijeniti ili podnijeti novi, nakon poništenja važećeg plana leta.
U slučaju nemogućnosti izmjene plana leta, odnosno podnošenja novog plana leta posada vojnog vazduhoplova je dužna da radio-vezom, nakon polijetanja, obavijesti nadležnu jedinicu kontrole letenja o započetom letu.
Izmijenjeni plan leta, odnosno novi plan leta može biti podnijet jedinici kontrole letenja:
   1) telefonom, neposredno prije polijetanja;
   2) radio-vezom, u letu, zbog potrebe za promjenom elemenata plana leta (npr. promjena maršrute).
Član 166
U slučaju da se let za koji je podnijet plan leta otkaže, vođa posade vojnog vazduhoplova o tome odmah obavještava jedinicu kontrole letenja.
Član 167
Polijetanje vojnog vazduhoplova za potrebe hitne reakcije, odnosno posebne operacije, vrši se odmah po prijemu naređenja za izvršenje letačkog zadataka.
Vođa posade vojnog vazduhoplova koji vrši let za potrebe hitne reakcije, odnosno posebne operacije dostavlja podatke o letačkom zadatku posade vojnog vazduhoplova i podake neophodne za izvršenje najave leta vazduhoplovnom operativnom centru vazduhoplovstva Vojske (VOC).
Vazduhoplovni operativni centar vazduhoplovstva Vojske (VOC) dužan je da odmah po dobijanju podataka iz stava 2 ovog člana dostavi nadležnoj jedinici kontrole letenja neophodne podatke za najavu leta, i to:
   1) pozivni znak;
   2) indeks pilota;
   3) podatke o tipu vazduhoplova;
   4) maršrutu i visinu leta;
   5) druge podatke od značaja za let.
19. Organizovanje letenja vojnog vazduhoplova
Član 168
Organizovanje letenja vojnog vazduhoplova u jedinici vazduhoplovstva Vojske obuhvata:
   1) snabdijevanje, opsluživanje i obezbjeđenje letenja;
   2) podnošenje zahtjeva jedinici kontrole letenja za usluge komunikacije, navigacije, nadzora i vazduhoplovno-meteoroloških usluga;
   3) podnošenje zahtjeva jedinici za upravljanje vazdušnim prostorom (AMC) za ograničenje korišćenja vazdušnog prostora za potrebe Vojske;
   4) koordinaciju sa jedinicom kontrole letenja za letenje u zabranjenim područjima ili uslovno zabranjenim područjima bez ograničenja;
   5) izdavanje naređenja vazduhoplovno-tehničkoj jedinici za pripremu vojnog vazduhoplova;
   6) određivanje sadržaja, vremena trajanja i mjesta izvođenja prethodne i izvršne pripreme letenja.
Član 169
Organizovanje letenja vojnog vazduhoplova u jedinici za obezbjeđenje letenja obuhvata:
   1) određivanje brojnosti osoblja za obezbjeđenje letenja i sadržaja i mjesta njihove prethodne i izvršne pripreme;
   2) prilagođavanje organizacije obezbeđenja letenja zahtjevima jedinice vazduhoplovstva Vojske.
20. Izdavanje letačkih zadataka
Član 170
Komandant vazduhoplovstva Vojske i komandir eskadrile izdaju letačke zadatke za:
   1) letove prema programu letačke obuke, godišnjim i mjesečnim planovima letačke obuke;
   2) letove izviđanja vremena za potrebe letenja jedinice Vojske;
   3) letove u vezi sa organizacijom, obezbjeđenjem i kontrolom izvršenja letačkog zadataka jedinice Vojske;
   4) prelete za sopstvene potrebe.
Komandant vazduhoplovstva Vojske, pored letačkih zadataka iz stava 1 ovog člana, izdaje i sljedeće letačke zadatke za:
   1) letenje na vježbama na kojima jedinica vazduhoplovstva Vojske učestvuje;
   2) prelete i prebaziranja jedinica vazduhoplovstva Vojske;
   3) polijetanje vojnog vazduhoplova sa mjesta prinudnog slijetanja nakon otklonjenog uzroka prinudnog slijetanja;
   4) tehničke probe nakon radova izvršenih na vojnom vazduhoplovu u jedinici za vazduhoplovno-tehničko održavanje ili servisu;
   5) letove posebne namjene;
   6) letove za hitne reakcije, odnosno posebne operacije.
Član 171
Letački zadatak izdaje se u skladu sa:
   1) letnim osobinama i taktičko-tehničkim mogućnostima vojnog vazduhoplova, aerodromskim, meteorološkim i drugim uslovima koji utiču na mogućnosti bezbjednog, potpunog i pravovremenog izvršenja letačkog zadatka;
   2) stepenom osposobljenosti, zdravstvenim stanjem i trenažom pilota za određeni letački zadatak.
Član 172
Letački zadatak izdaje se jedinici Vojske poslije završenog planiranja letenja, a prije početka prethodne pripreme za letenje i sadrži:
   1) datum, vrijeme i cilj letenja;
   2) podatke o osoblju za rukovođenje letenjem;
   3) podatke o intenzitetu i režimu letenja na aerodromu baziranja, susjednim i alternativnim aerodromima i u rejonu planiranog letenja;
   4) meteorološke uslove i prognozu vremena;
   5) ornitološke uslove u aerodromskoj saobraćajnoj zoni i na aerodromu slijetanja;
   6) podatke o alternativnim aerodromima, vazduhoplovnim poligonima, telekomunikacionim sredstvima, zemaljskim navigacijskim sredstvima i načinu njihovog korišćenja;
   7) mjere sigurnosti letenja;
   8) način kontrole izvršenja letačkog zadataka;
   9) vrijeme, mjesto i način pripreme za letenje;
   10) vrijeme i mjesto kontrole spremnosti posade vojnog vazduhoplova za letenje;
   11) elemente za izvršenje letačkog zadatka (broj vojnih vazduhoplova, vrste ubojnih sredstava, oprema i sl.);
   12) druga uputstva i obavještenja u vezi sa letačkim zadatkom.
Letački zadatak posade vojnog vazduholova, po pravilu, sadrži:
   1) tip vojnog vazduhoplova i sastav grupe vojnih vazduhoplova;
   2) vježbu iz programa letačke obuke i njen cilj;
   3) vrijeme i način polijetanja, izvršenja letačkog zadatka i slijetanja;
   4) način zbora poslije polijetanja, borbeni poredak, rutu, profil leta i manevar u rejonu objekta dejstva (izviđanja, desantiranja, traganja i spašavanja, ukrcavanja/iskrcavanja i dr.);
   5) ograničenja u izvršenju letačkog zadatka;
   6) posebne mjere sigurnosti letenja u toku izvršavanja leta;
   7) podatke o opremi i naoružanju vojnog vazduhoplova (količina goriva, ubojna sredstva, oprema za izviđanje, naočare za noćno osmatranje sa potrebnom opremom i rezervnim izvorom napajanja, oprema za preživljavanje i druga oprema);
   8) mogućnost korišćenja alternativnih ili drugih aerodroma, zemaljskih navigacijskih sredstava, radarskih sredstava vazduhoplovnog operativnog centra vazduhoplovstva Vojske (VOC) i nadležne jedinice kontrole letenja, telekomunikacionih i drugih sredstava;
   9) način i vrijeme izvještavanja;
   10) vrijeme, mjesto i obim analize;
   11) druga uputstva i obavještenja u vezi sa letačkim zadatkom.
21. Priprema letenja vojnog vazduhoplova
Član 173
Priprema letenja vojnog vazduhoplova obuhvata pripremu:
   1) vojnog vazduhoplova;
   2) posade vojnog vazduhoplova;
   3) osoblja i sredstava za rukovođenje letenjem i obezbjeđenja letenja.
Prema sadržaju i vremenu izvođenja priprema letenja vojnih vazduhoplova može biti opšta, prethodna i izvršna.
Opšta priprema letenja izvodi se prije dobijanja letačkog zadatka u cilju opšte pripremljenosti i spremnosti posade vojnog vazduhoplova i ostalog osoblja koje učestvuje u organizovanju, obezbjeđenju i izvođenju letenja, kao i pripreme vazduhoplovnog materijala i ostalih sredstava za letenje.
Prethodna priprema letenja počinje odmah po izdavanju letačkog zadatka i obuhvata radnje koje obezbjeđuju tačno, potpuno i sigurno izvršenje letačkog zadataka, osim onih radnji koji će se izvršiti neposredno prije leta.
Kad postoji mogućnost, između prethodne pripreme letenja i izvršne pripreme letanja određuje se dovoljno vremena za odmor članova posade.
Izvršna priprema letenja vrši se neposredno pred polijetanje ili prelazak u pripravnost za borbena dejstva.
Tokom izvršne pripreme letenja vrše se radnje koje se zbog tehničkih, organizacijskih ili meteoroloških uslova ne mogu završiti ranije.
U sklopu izvršne pripreme letenja, po potrebi, vrši se neposredno izviđanje vremena iz vazduha.
Član 174
Priprema vojnog vazduhoplova može biti opšta, prethodna i izvršna i vrši se u skladu sa pravilima i uputstvom za održavanje vojnog vazduhoplova, a utvrđeno stanje evidentira se u liste pregleda i knjižici održavanja vojnog vazduhoplova.
Član 175
Posada vojnog vazduhoplova dužna je da se kvalitetno i u potpunosti pripremi za let.
Pretpostavljeni starješina obezbjeđuje posadi vojnog vazduhoplova potrebno vrijeme za pripremu, daje podatke i pomoć i vrši kontrolu pripreme te posade.
Priprema posade vojnog vazduhoplova može biti opšta, prethodna i izvršna.
Član 176
Opšta priprema posade vojnog vazduhoplova obuhvata:
   1) unapređivanje teoretskih i stručnih znanja u skladu sa planom i programom letačke obuke;
   2) izučavanje akata kojima se uređuje letenje i letačka obuka u Vojsci;
   3) analizu iskustava iz prethodnih letova;
   4) pripremu karata i navigacijskih sredstava i proučavanje rejona predstojećeg letenja;
   5) održavanje psihofizičke kondicije;
   6) izvršenje propisanih provjera i ispita stručno-specijalističke osposobljenosti.
Član 177
Prethodna priprema posade vojnog vazduhoplova vrši se poslije dobijanja letačkog zadatka i sastoji se iz individualne i kolektivne pripreme.
Individualna prethodna priprema posade vojnog vazduhoplova obuhvata:
   1) upoznavanje sa letačkim zadatkom;
   2) proučavanje uslova i okolnosti pod kojima će se letački zadatak izvršavati;
   3) razradu načina izvršenja letačkog zadatka i postupaka od polijetanja do slijetanja;
   4) planiranje i proračun goriva, opreme neophodne za izvršenje letačkog zadatka, kao i upotrebu naoružanja ako je potrebno;
   5) provjeru lične zaštitne letačke opreme za letački zadatak;
   6) navigacijsku pripremu leta na karti i navigacijskim sredstvima (ucrtavanje, proračun i proučavanje rute i profila leta, izradu navigacijskog plana leta i drugih proračuna);
   7) proučavanje postupaka u slučaju nezgode vojnog vazduhoplova ili ozbiljne nezgode vojnog vazduhoplova u letu;
   8) uvježbavanje radnji i postupaka u toku leta na trenažerima i drugim zemaljskim sredstvima.
Kolektivna prethodna priprema posade vojnog vazduhoplova, kao dopuna individualne prethodne pripreme, podrazumijeva usaglašavanje stavova u vezi sa pitanjima bitnim za kvalitetno i bezbjedno izvršenje letačkog zadatka, kao i kontrolu pripreme posade vojnog vazduhoplova za let.
Kontrolu prethodne pripreme posade vojnog vazduhoplova za let višesjeda vrši vođa posade vojnog vazduhoplova, a kontrolu prethodne pripreme pratilaca pri grupnom letu vrši vođa grupe vojnih vazduhoplova.
Kontrolu prethodne pripreme pilota ili vođe grupe vojnih vazduhoplova avijacijskog ili helikopterskog odjeljenja vrši komandir tog odjeljenja.
Kontrolu prethodne pripreme vođe grupe vojnih vazduhoplova, komandira avijacijskog ili helikopterskog odjeljenja, pomoćnika i zamjenika tog komandira, a po potrebi i pojedinih pilota eskadrile vrši komandir eskadrile.
Član 178
Izvršna priprema posade vojnog vazduhoplova vrši se neposredno prije početka letenja, po pravilu nakon neposrednog izviđanja vremena iz vazduha, i obuhvata:
   1) zdravstvenu kontrolu;
   2) pripremu i podešavanje lične letačke opreme;
   3) upoznavanje sa stvarnim stanjem i prognozom vremena za period planiranog letenja, stanjem manevarskih površina, zemaljskih navigacijskih sredstava, intenzitetom letenja i alternativnim aerodromima;
   4) navigacijsku pripremu (izradu dopunskih proračuna, usklađivanje časovnika);
   5) prijem i pretpoletni pregled vojnog vazduhoplova;
   6) upoznavanje putnika sa načinom korišćenja sjedišnih veza i postupaka u slučaju nužde;
   7) pripremu kabine i provjeru uređaja i opreme prije pokretanja motora.
Članovi posade vojnog vazduhoplova višesjeda dužni su da za vrijeme pretpoletnog pregleda vojnog vazduhoplova pregledaju i opremu i uređaje kojima rukuju i svoja radna mjesta u vazduhoplovu.
Prilikom izvršne pripreme posade vojnog vazduhoplova, starješina jedinice Vojske koja planira letenje, na osnovu meteoroloških podataka, podataka dobijenih neposrednim izviđanjem vremena i ostalih uslova značajnih za izvršenje planiranog letenja, odlučuje o početku i varijanti plana po kojem će se izvoditi letenje.
Kad se zbog promijenjenih meteoroloških ili drugih uslova u toku startnog vremena letački zadatak mora bitno izmijeniti, starješina jedinice Vojske koja planira letenje, može narediti dopunsku izvršnu pripremu posade vojnog vazduhoplova, kao i dopunsko izviđanje vremena radi donošenja odluke o početku i varijanti plana letenja po kojem će se izvoditi letenje.
Član 179
Priprema osoblja i sredstava za rukovođenje letenjem i obezbjeđenje letenja može da bude opšta, prethodna i izvršna.
Član 180
Opšta priprema osoblja i sredstava za rukovođenje letenjem i obezbjeđenje letenja vrši se u okviru opšte pripreme letenja jedinice vazduhoplovstva Vojske i jedinice za obezbjeđenje letenja Vojske i naročito obuhvata proučavanje akata i naređenja koja se odnose na rukovođenje letenjem i obezbjeđenje letenja i održavanje i provjeru sredstava za obezbjeđenje letenja.
Član 181
Prethodna priprema osoblja za rukovođenje letenjem obuhvata:
   1) upoznavanje sa planom letenja jedinice vazduhoplovstva Vojske;
   2) upoznavanje sa prognozom vremena;
   3) upoznavanje sa ornitološkim uslovima;
   4) individualnu pripremu osoblja za dužnosti koje će obavljati.
Prethodna priprema osoblja i sredstava za obezbjeđenje letenja obuhvata:
   1) upoznavanje sa planom letenja i planom obezbjeđenja letenja jedinice vazduhoplovstva Vojske;
   2) pripremu prenosnih sredstava radio-veze i zemaljskih navigacijskih sredstava;
   3) provjeru ispravnosti protivpožarnih, sanitetskih, deponažnih sredstva i osoblja za prihvat vojnog vazduhoplova;
   4) provjeru ispravnosti sredstava za obezbjeđenje letenja;
   5) procjenu ornitoloških uslova u aerodromskoj saobraćajnoj zoni i pripremu sredstava za ornitološko obezbjeđenje letenja.
Član 182
Izvršna priprema osoblja za rukovođenje letenjem obuhvata:
   1) upoznavanje sa izmjenama u planu letenja;
   2) upoznavanje sa stvarnim stanjem vremena i prognozom vremena;
   3) upoznavanje sa ornitološkim uslovima;
   4) provjeru sredstava radio-veze i svjetlosno-signalnih sredstava.
Izvršna priprema osoblja i sredstava za obezbjeđenje letenja obuhvata:
   1) upoznavanje sa izmjenama u planu obezbjeđenja letenja koji sačinjava starješina jedinice Vojske koja planira letenje;
   2) obilježavanje opasnih mjesta na manevarskim površinama aerodroma;
   3) provjeru određenih sredstava radio-veze van nadležnosti jedinice kontrole letenja;
   4) provjeru spremnosti sredstava i osoblja za obezbjeđenje letenja.
22. Obezbjeđenje letenja vojnog vazduhoplova
Član 183
Obezbjeđenje letenja predstavlja skup mjera i postupaka koji se preduzimaju radi blagovremenog i potpunog stvaranja optimalnih uslova za kvalitetno i bezbjedno izvršenje letačkih zadataka.
Obezbjeđenje letenja vrši jedinica Vojske za obezbjeđenje letenja i jedinica vazduhoplovstva Vojske.
Starješina jedinice Vojske koja planira letenje određuje starješinu i osoblje za obezbjeđenje letenja i odgovoran je za pravilnu organizaciju i efikasnost obezbjeđenja letenja.
U slučaju potrebe za letenjem sa aerodroma na kojima nema raspoređenih jedinica vazduhoplovstva Vojske, komandant vazduhoplovstva Vojske dužan je da sprovede raspored jedinica vazduhoplovstva Vojske i organizuje potpuno obezbjeđenje letenja.
Član 184
Obezbjeđenje letenja obuhvata:
   1) obezbjeđenje ispravnosti i obilježavanje manevarskih površina aerodroma i stajanki i obilježavanje opasnih mjesta na njima;
   2) obezbjeđenje vazduhoplovnih poligona za potrebe letenja;
   3) ornitološko obezbjeđenje letenja;
   4) sanitetsko obezbjeđenje letenja;
   5) vatrogasno obezbjeđenje letenja;
   6) vazduhoplovno-tehničko obezbjeđenje prolazećih vazduhoplova;
   7) sklanjanje vojnog vazduhoplova koji je pretrpio udes na manevarskim površinama aerodroma;
   8) traganje i spašavanje;
   9) navigacijsko obezbjeđenje letenja;
   10) meteorološko obezbjeđenje letenja.
Član 185
Obezbjeđenje ispravnosti manevarskih površina vojnog aerodroma i stajanki vrši dežurno osoblje vazduhoplovstva Vojske u okviru redovnog održavanja vojnog aerodroma.
Pregled ispravnosti manevarskih površina na vojnom aerodromu prije letenja vrši rukovodilac obezbjeđenja letenja i o stanju obavještava nadležnu jedinicu kontrole letenja.
Obilježavanje opasnih mjesta na manevarskim površinama vojnog aerodroma i stajankama vrši se sa svjetlosno-signalnim sredstvima na zahtjev rukovodioca obezbjeđenja letenja, odnosno nadležne jedinice kontrole letenja.
Član 186
Obezbjeđenje vazduhoplovnog poligona za potrebe letenja vrši jedinica Vojske koja upotrebljava taj vazduhoplovni poligon za obuku, na zahtjev druge jedinice Vojske, a u skladu sa elaboratom vazduhoplovnog poligona koji donosi načelnik Generalštaba Vojske.
Zahtjev iz stava 1 ovog člana dostavlja se Generalštabu Vojske 30 dana prije planiranog korišćenja vazduhoplovnog poligona, i sadrži:
   1) podatke o vazduhoplovnom poligonu koji će se koristiti (školski ili taktički);
   2) vremenski period po danima i radno vrijeme vazduhoplovnog poligona;
   3) podatke o vrsti ubojnih sredstava koja će se upotrebljavati;
   4) potreban broj i vrstu meta;
   5) potrebne uslove za uspostavljanje i održavanje radio-veze.
Organizacija gađanja na vazduhoplovnim poligonima za potrebe vojnih vazduhoplova, obezbjeđenje gađanja i mjere bezbjednosti uređuju se aktom komandanta vazduhoplovsta Vojske.
Član 187
Ornitološko obezbjeđenje letenja vrši se radi sprečavanja sudara vojnog vazduhoplova sa pticama i obuhvata:
   1) otkrivanje mjesta okupljanja ptica u okolini aerodroma;
   2) rastjerivanje ptica na aerodromu;
   3) obavještavanje nadležne aerodromske kontrole letenja o mjestu okupljanja ptica.
Ornitološko obezbjeđenje letenja vrši jedinica Vojske koja organizuje letenje ili operater civilnog aerodroma u skladu sa odredbama ugovora između Ministarstva i operatera civilnog aerodroma.
Član 188
Sanitetsko obezbjeđenje letenja vrši sanitetska služba Vojske.
Član 189
Vatrogasno obezbjeđenje letenja vrši vatrogasno-spasilačko osoblje vazduhoplovstva Vojske.
U slučaju potrebe vatrogasno obezbjeđenje letenja mogu vršiti vatrogasno-spasilačke jedinice operatera aerodroma ili službe zaštite i spašavanja opštine ili grada na čijoj teritoriji se nalazi aerodrom, letilište ili helidrom.
Član 190
Vazduhoplovno-tehničko obezbjeđenje prihvata, opsluživanja letenja i otpreme prolazećih vazduhoplova sa drugih aerodroma vrši vazduhoplovno-tehničko osoblje iz sastava vazduhoplovstva Vojske.
Član 191
Sklanjanje vazduhoplova koji je pretrpio udes na manevarskim površinama aerodroma vrši deponažno osoblje uz pomoć drugog osoblja i sredstava obezbjeđenja letenja i vazduhoplovno-tehničkog osoblja iz sastava vazduhoplovstva Vojske po odobrenju nadležnog starješine.
Član 192
Traganje i spašavanje vrši posada vojnog vazduhoplova po naređenju komandanta vazduhoplovsta Vojske.
Sastav i način postupanja posade za traganje i spašavanje uređuju se aktom koji donosi načelnik Generalštaba Vojske.
Posada vojnog vazduhoplova koji se nalazi u blizini i/ili koja je uočila mjesto udesa dužna je da posadu za traganje i spašavanje obavijesti o poziciji mjesta udesa, odnosno o podacima u vezi sa udesom, putem radio-veze ili preko nadležne jedinice kontrole letenja.
Član 193
Navigacijsko obezbjeđenje letenja vojnih vazduhoplova obuhvata:
   1) obezbjeđenje sigurnog rada i kontrolu ispravnosti zemaljskih radio-navigacijskih sredstava i informaciono-komunikacionih sredstava;
   2) najavu i prijavu planiranih letova;
   3) navođenje vojnog vazduhoplova na ciljeve u vazduhu i na zemlji;
   4) pružanje navigacijske pomoći posadi vojnog vazduhoplova u letu;
   5) obezbjeđivanje ažuriranog geotopografskog materijala, vazduhoplovnih publikacija i baza podataka o geoprostornim i navigacijskim podacima;
   6) obavještavanje o tačnom vremenu.
Uslove pod kojima se pruža navigacijsko obezbjeđenje letenja vojnih vazduhoplova, način i obim njihovog pružanja, utvrđuju se ugovorom između Ministarstva i pružaoca usluga u vazdušnom saobraćaju.
Opsluživanje zemaljskih informaciono-komunikacionih sredstava za uspostavljanje i održavanje radio-veza neophodnih za obezbjeđenje i opsluživanje letenja, kao i zemaljskih navigacijskih sredstava vrši jedinica Vojske nadležna za uspostavljanje i održavanje radio-veza za obezbjeđenje i opsluživanje letenja.
Navođenje vojnog vazduhoplova na ciljeve u vazduhu vrše obučena i osoposobljena lica kojima su izdati sertifikati i koji su pripadnici jedinice Vojske koja vrši poslove navođenja ili nadležnog NATO centra za komandovanje i izvještavanje.
Navođenje vojnog vazduhoplova na ciljeve na zemlji vrši posredno kontrolor združenog dejstva (JTAC).
Pružanje navigacijske pomoći pilotu vojnog vazduhoplova, osim nadležne jedinice kontrole letenja vrše i obučena i osoposobljena lica kojima su izdati sertifikati i koji su pripadnici jedinice Vojske koja vrši poslove navođenja ili nadležnog NATO centra za komandovanje i izvještavanje.
Pružanje navigacijske pomoći vojnom vazduhoplovu u letu obuhvata:
   1) određivanje pozicije vojnog vazduhoplova svim raspoloživim radio-navigacijskim sredstvima;
   2) vođenje vojnog vazduhoplova svim raspoloživim radio-navigacijskim sredstvima;
   3) davanje informacija o ispravnosti i radu radio-navigacijskih sredstava.
Prilikom letova vojnih vazduhoplova u vazdušnom prostoru Crne Gore koristi se lokalno vrijeme izraženo u satima i minutama, u dvadesetčetvoročasovnom (24) obliku.
Obavještenje o tačnom vremenu obezbjeđuje pružalac usluga u vazdušnoj plovidbi za potrebe Vojske.
Rukovodioci letenja usklađuju svoje časovnike prema časovniku nadležne jedinice kontrole letenja.
Na izvršnoj pripremi za letenje, svi učesnici u letenju usklađuju svoje časovnike prema časovniku rukovodioca letenja.
Prilikom međunarodnih letova vojnih vazduhoplova koristi se jedinstveno koordinirano vrijeme (UTC) izraženo u satima i minutima, u dvadesetčetvoročasovnom (24) obliku.
Član 194
Meteorološko obezbjeđenje letenja vrši pružalac usluga u vazdušnoj plovidbi za potrebe Vojske, radi obezbjeđenja uvida u meteorološke uslove, prognozu vremena i pravovremenog upozorenja o meteorološkim uslovima ispod minimuma i opasnim za letenje (NMU).
Pored meteorološkog obezbjeđenja iz stava 1 ovog člana, jedinice vazduhoplovstva Vojske za potrebe letenja vojnih vazduhoplova, po potrebi, mogu organizovati neposredno izviđanje vremena angažovanjem vojnog vazduhoplova.
Član 195
Osoblje za obezbjeđenje letenja vojnih vazduhoplova čine:
   1) rukovodilac osoblja za obezbjeđenje letenja;
   2) sanitetski tim Vojske;
   3) vatrogasno-spasilačko osoblje;
   4) deponažno osoblje;
   5) osoblje za prihvat, opsluživanje i otpremu prolazećih vazduhoplova;
   6) ornitološko osoblje;
   7) osoblje za opsluživanje zemaljskih radio-navigacijskih sredstava;
   8) osoblje za čišćenje i održavanje manevarskih površina aerodroma ili helidroma.
Osoblje iz stava 1 ovog člana i sredstva za obezbjeđenje letenja moraju biti spremni za obezbjeđenje letenja vojnog vazduhoplova najkasnije pola sata prije planiranog početka letenja.
Osoblje za obezbjeđenje letenja mora biti u stalnoj radio-vezi ili telefonskoj komunikaciji sa rukovodiocem letenja, rukovodiocem obezbjeđenja letenja i šefom smjene aerodromske kontrole letenja.
Rukovodilac obezbjeđenja letenja dužan je da, najkasnije pola sata prije planiranog početka letenja, obavijesti rukovodioca letenja o spremnosti osoblja za obezbjeđenje letenja vojnog vazduhoplova i stanju poletno-sletnih staza i manevarskih površina aerodroma.
Član 196
Na dužnost rukovodioca obezbjeđenja letenja određuje se oficir ili podoficir vazduhoplovno-tehničke službe.
Rukovodilac obezbjeđenja letenja:
   1) prisustvuje koordinaciji iz člana 160 ovog pravilnika;
   2) upoznaje se sa planovima letenja jedinice vazduhoplovstva Vojske i njenim potrebama za obezbjeđenje letenja;
   3) predlaže starješini jedinice Vojske koja planira letenje osoblje za obezbjeđenje letenja zavisno od potreba planiranog letenja;
   4) provjerava sadržaj i kvalitet pripreme za obezbjeđenje letenja;
   5) najkasnije pola sata prije početka letenja obavještava rukovodioca letenja o spremnosti osoblja za obezbjeđenje letenja;
   6) u toku letenja prati obezbjeđenje letenja i preduzima potrebne mjere;
   7) obavještava osoblje za prihvat, opsluživanje i otpremu prolazećih vazduhoplova sa drugih aerodroma o dolasku vazduhoplova.
Član 197
Sanitetski tim čine doktor medicine i medicinski tehničar (bolničar) sa sanitetskim vozilom i sanitetskim kompletom.
Doktor medicine utvrđuje zdravstvenu sposobnost pilota i letača za izvršenje letačkih zadataka prije svakog leta osim letova za posebne namjene i letova za hitne reakcije.
U slučaju aktiviranja posade za traganja i spašavanja i u slučaju potrebe za angažovanjem sanitetskog tima, taj tim se pridružuje i postaje sastavni dio ekipe za traganje i spašavanje.
Kad se vojnim vazduhoplovima prevoze lica kojima je neophodna medicinska pratnja tokom leta ili se vojni vazduhoplovi angažaju u pružanju podrške stanovništvu u slučaju prirodnih nepogoda i katastrofa, angažuje se i sanitetski tim.
Za vrijeme letenja vojnih vazduhoplova sanitetski tim je u stanju pripravnosti u ambulanti na aerodromu ili na mjestu koje odredi rukovodilac letenja.
Član 198
Vatrogasno-spasilačko osoblje čine vatrogasci, odnosno spasioci iz vazduhoplostva Vojske sa protivpožarnim vozilom i potrebnom opremom, u zavisnosti od vrste vojnog vazduhoplova koji obezbjeđuju.
Vatrogasno-spasilačko osoblje je angažovano na vojnom aerodromu neprekidno sedam dana u nedjelji, tokom cijele godine.
Postupci i dužnosti vatrogasno-spasilačkog osoblja vrše se u skladu sa aktom kojim se propisuje pružanje usluga spasilačko-vatrogasne zaštite na aerodromima.
U toku startnog vremena, vatrogasno-spasilačko osoblje nalazi se na mjestu koje odredi rukovodilac letenja.
U slučaju nemogućnosti angažovanja vatrogasno-spasilačkog osoblja iz vazduhoplovstva Vojske, vatrogasno-spasilačko obezbjeđenje letenja vojnog vazduhoplova može se vršiti u saradnji sa civilnim operaterom aerodroma u skladu sa odredbama ugovora između Ministarstva i civilnog operatera aerodroma.
Član 199
Deponažno osoblje čine lica iz sastava vazduhoplovstva Vojske koji su opremljeni sa neophodnom opremom i sredstvima i koja vrše poslove uklanjanja vazduhoplova koji su pretrpjeli udes ili različita oštećenja na manevarskim površinama aerodroma ili bližoj okolini.
Član 200
Osoblje za prihvat, opsluživanje i otpremu prolazećih vazduhoplova sa drugih aerodroma čine lica u službi u Vojsci vazduhoplovno-tehničke specijalnosti.
Član 201
Ornitološko osoblje čine lica iz sastava vazduhoplovstva Vojske koja su opremljena sa neophodnom opremom.
Na vojnim aerodromima ornitološko obezbjeđenje može pružiti i civilni operater aerodroma u skladu sa ugovorom između Ministarstva i civilnog operatera aerodroma.
Član 202
Osoblje za opsluživanje zemaljskih radio-navigacijskih sredstava čine pripadnici jedinice Vojske koja vrši poslove uspostavljanja i održavanja radio-veza neophodnih za obezbjeđenje i opsluživanje letenja, kao i održavanje zemaljskih navigacijskih sredstava.
Zemaljska navigacijska sredstva su svjetlosno-signalna sredstva namjenjena za obilježavanje manevarskih površina aerodroma, prepreka i potencijalno opasnih mjesta na njima i u njihovoj neposrednoj blizini.
Član 203
Osoblje za čišćenje i održavanje manevarskih površina aerodroma ili heliodroma vrši čišćenje i uklanjanje stranih objekata sa manevarskih površina vojnog aerodroma.
Osoblje za čišćenje i održavanje manevarskih površina aerodroma ili helidroma, njihove dužnosti i obaveze određuju se naređenjima komandanta vazduhoplovstva Vojske u skladu sa infrastrukturom i namjenom aerodroma ili helidroma i dobom godine (ljeto ili zima).
23. Rukovođenje letenjem vojnog vazduhoplova
Član 204
Osoblje za rukovođenje letenjem vojnog vazduhoplova, po pravilu, čine:
   1) rukovodilac letenja;
   2) pomoćnik rukovodioca letenja;
   3) dežurni letenja;
   4) rukovodilac dejstava na vazduhoplovnom poligonu, a po potrebi, i pomoćnik rukovodioca dejstva;
   5) kontrolor združenog dejstva (JTAC) u rejonu objekta dejstva.
Sastav i vrijeme rada osoblja za rukovođenje letenjem vojnog vazduhoplova, u zavisnosti od konkretnog letačkog zadatka, karaktera i intenziteta planiranog letenja, vrste i tipa vojnog vazduhoplova, razvijenosti aerodromske infrastrukture, meteoroloških i drugih uslova određuje starješina jedinice vazduhoplovstva Vojske koja je planirala letenje.
Osoblje za rukovođenje letenjem vojnog vazduhoplova se određuje samo za organizovano letenje jedinice.
Za letove hitne reakcije, odnosno za posebne operacije ne određuje se osoblje za rukovođenje letenjem.
Član 205
Na dužnost rukovodioca letenja vojnog vazduhoplova može se odrediti komandir eskadrile, njegov zamjenik, pomoćnici komandira eskadrile ili komandiri avijacijskih ili helikopterskih odjeljenja, kao i iskusni piloti iz sastava komande vazduhoplovstva Vojske.
Rukovodilac letenja vojnog vazduhoplova smatra se pretpostavljenim starješinom osoblju iz člana 204 stav 1 tač. 2 do 5 ovog pravilnika, rukovodiocu obezbjeđenja letenja i letačkom osoblju koje učestvuje u letenju.
Rukovodilac letenja vojnog vazduhoplova obezbjeđuje da se letenje vojnih vazduhoplova izvodi bezbjedno, organizovano, disciplinovano i potpuno u skladu sa ovim pravilnikom i drugim propisima kojima je regulisano izvođenje letenja.
Odluke i naređenja starješine jedinice vazduhoplovstva Vojske u vezi sa letenjem sprovode se isključivo preko rukovodioca letenja.
Za vrijeme vršenja dužnosti, rukovodilac letenja vojnog vazduhoplova potčinjen je starješini jedinice vazduhoplovstva Vojske koji ga je odredio na tu dužnost i nalazi se u aerodromskom tornju ili na drugom mjestu sa koga može adekvatno rukovoditi letenjem i u neposrednom je kontaktu sa kontrolorom letenja nadležne jedinice kontrole letenja.
Rukovodilac letenja vojnog vazduhoplova mora biti u aerodromskom tornju tokom:
   1) samostalnog letenja kadeta pilota na letačkoj obuci;
   2) izvođenja međunarodnih vježbi ili operacija u Crnoj Gori;
   3) realizacije domaćih i međunarodnih vazduhoplovnih priredbi u kojima učestvuju vojni vazduhoplovi.
Član 206
Pored radnji iz člana 181 ovog pravililnika za vrijeme prethodne pripreme rukovodilac letenja:
   1) upoznaje se sa stanjem sredstava radio-veze i zemaljskih radio-navigacijskih sredstava na aerodromu baziranja i alternativnim aerodromima;
   2) provjerava spremnost vazduhoplovnog poligona i rejona za desantiranje i izbacivanje tereta;
   3) vrši:
      - prethodnu pripremu sa osobljem za rukovođenje letenjem,
      - koordinaciju sa šefom smjene aerodromske kontrole letenja u cilju otklanjanja eventualnih oprečnih zahtjeva ostalih učesnika u saobraćaju, kao i ostalih operatera državnih vazduhoplova;
   4) izdaje, po potrebi, dopunska naređenja i uputstva rukovodiocu obezbjeđenja letenja;
   5) obavještava starješinu iz člana 205 stav 5 ovog pravilnika o mjerama koje su preduzete za obezbjeđenje letenja, o kvalitetu pripreme osoblja za rukovođenje letenjem i osoblja za obezbjeđenje letenja, kao i o zdravstvenom stanju posade vojnih vazduhoplova i predlaže eventualne izmjene u planu letenja.
Član 207
Pored radnji iz člana 182 ovog pravilnika za vrijeme izvršne pripreme rukovodilac letenja vojnog vazduhoplova:
   1) upoznaje se sa:
      - stanjem manevarskih površina aerodroma, sredstava radio-veze i zemaljskih radio-navigacijskih sredstava,
      - planiranim letenjem drugih operatera državnih vazduhoplova, saobraćajem civilne avijacije u dijelu vazdušnog prostora izvršavanja letačkih zadataka, izdatim Notice to Airmen (NOTAM), kao i ograničenjima u korišćenju vazdušnog prostora;
   2) provjerava spremnost:
      - alternativnih aerodroma,
      - osoblja za rukovođenje letenjem i, po potrebi, izdaje dopunska naređenja i uputstva,
      - osoblja i sredstava za obezbjeđenje letenja i, po potrebi, izdaje dopunska naređenja i uputstva;
   3) obavještava starješinu iz člana 205 stav 5 ovog pravilnika o spremnosti aerodroma, vazduhoplovnog poligona, rejona za skakanje padobranom i izbacivanje tereta i osoblja za rukovođenje letenjem i obezbjeđenje letenja.
Član 208
Rukovodilac letenja vojnog vazduhoplova za vrijeme leta vojnih vazduhoplova:
   1) odlučuje o:
      - zabrani polijetanja, odnosno slijetanja zbog tehničke neispravnosti aerodroma, meteoroloških uslova koji su ispod propisanog minimuma i opasni za letenje (NMU) i drugih okolnosti,
      - upućivanju vojnog vazduhoplova na alternativni aerodrom;
   2) prekida izvršenje letačkog zadatka u bilo kojoj fazi, vodeći računa o bezbjednosti posade vojnog vazduhoplova koja je učinila prekršaj discipline letenja ili grubu grešku u upravljanju vojnim vazduhoplovom i drugih učesnika;
   3) ako je to potrebno naređuje dopunsko izviđanje vremena, ornitoloških uslova i kontrolu ispravnosti zemaljskih radio-navigacijskih sredstava, po odobrenju pretpostavljenog starješine;
   4) prati i pruža stručnu pomoć tokom akcije spašavanja i pružanja pomoći posadi vojnog vazduhoplova i putnicima vojnog vazduhoplova prilikom udesa na području aerodroma;
   5) nakon odobrenja od strane komandanta vazduhoplovstva Vojske u saradnji sa nadležnom jedinicom kontrole letenja, pokretanju akcije traganja i spašavanja u skladu sa aktom iz člana 192 stav 2 ovog pravilnika;
   6) upozorava rukovodioca obezbjeđenja letenja na nepravilno vršenje dužnosti osoblja za obezbjeđenje letenja i zahtijeva preduzimanje odgovarajućih mjera;
   7) posadi vojnog vazduhoplova koja se nalazi u vanrednoj situaciji u letu izdaje naređenja i uputstva, putem radio-veze, u skladu sa propisanim postupcima za tip vojnog vazduhoplova koji se nalazi u vanrednoj situaciji u letu, na način da ne ugrožava druge učesnike u vazdušnom saobraćaju i ne remeti pružanje usluga u vazdušnom saobraćaju;
   8) predlaže starješini jedinice vazduhoplovstva Vojske koji ga je odredio za rukovodioca letenja da se letenje prekine ako u toku izvršenja letenja vojnog vazduhoplova, organizacija, rukovođenje i obezbjeđenje letenja na aerodromu ne omogućavaju bezbjedno i kvalitetno izvršenje letačkih zadataka, preduzima mjere na otklanjanju nastalih problema i po stvaranju optimalnih uslova za nastavak letenja, traži odobrenje od starješine jedinice vazduhoplovstva Vojske da se nastavi sa realizacijom plana letenja.
Član 209
Rukovodilac letenja vojnog vazduhoplova, po završetku letenja, podnosi izvještaj o realizaciji leta starješini koji ga je odredio na dužnost i analizira obavljeni let.
Član 210
Na dužnost pomoćnika rukovodioca letenja vojnog vazduhoplova određuje se pilot osposobljen za rukovođenje letenjem.
Za vrijeme vršenja dužnosti pomoćnik rukovodioca letenja vojnog vazduhoplova nalazi se u aerodromskoj kontroli letenja ili na drugom mjestu koje odredi rukovodilac letenja vojnog vazduhoplova.
Član 211
Pored radnji iz čl. 181 i 182 ovog pravilnika za vrijeme prethodne i izvršne pripreme za letenje pomoćnik rukovodioca letenja vojnog vazduhoplova proučava postupke posada vojnih vazduhoplova u vanrednoj situaciji u letu za tip vojnog vazduhoplova za koji je zadužen.
Pomoćnik rukovodioca letenja vojnog vazduhoplova za vrijeme letenja:
   1) po ovlašćenju rukovodioca letenja vojnog vazduhoplova, izvršava sve dužnosti rukovodioca letenja u slučaju njegove spriječenosti;
   2) izvršava i druga naređenja rukovodioca letenja vojnog vazduhoplova u vezi sa rukovođenjem letenja.
Član 212
Na dužnost dežurnog letenja određuje se pilot osposobljen za dužnost dežurnog letenja.
Tokom organizovanog letenja u jedinici Vojske, dežurni letenja određuje se u slučaju:
   1) samostalnog letenja kadeta pilota na letačkoj obuci;
   2) organizovanih vanaerodromskih slijetanja i polijetanja helikoptera;
   3) kad situacija ili planirane vježbe to zahtijevaju, po odluci nadležnog starješine.
Kad se letenje istovremeno izvodi sa više tipova vojnih vazduhoplova, određuje se potreban broj osposobljenih dežurnih letenja za svaki tip vojnog vazduhoplova.
Mjesto boravka dežurnog letenja nalazi se bočno od poletno-sletne staze, po pravilu, na mjestu koje omogućava neometano osmatranje manevarskih površina koje vojni vazduhoplovi koriste za izlazak na poletno-sletnu stazu, zalet i pristajanje, kao i vazdušni prostor u kojem hellikopteri vrše prilaženje za slijetanje i prelete sa i na stajanku.
Dežurni letenja koristi radio-stanicu za održavanje komunikacije sa vojnim vazduhoplovima, kao i signalna i pirotehnička sredstva za upozorenje vojnim vazduhoplovima ako dođe do gubitka ili prekida radio-komunikacije.
Ako je to potrebno, u toku vršenja dužnosti, tehničku pomoć dežurnog letenja pruža dežurni poslužilac za održavanje sredstava radio-komunikacije.
Dežurni letenja izdaje uputstva i obavještenja posadi vojnog vazduhoplova isključivo radi sprečavanja nezgoda vojnog vazduhoplova ili udesa vojnog vazduhoplova u voženju, izlasku na poletno-sletnu stazu, polijetanju, slijetanju i/ili preletu helikoptera sa jednog na drugi dio aerodroma.
Član 213
Dežurni letenja:
   1) upozorava kontrolora letenja da zaustavi voženje ili prelet ili zabrani izlazak na poletno-sletnu stazu ili polijetanje vojnog vazduhoplova ako postoji opasnost od sudara sa drugim vazduhoplovom ili preprekom ili ako na vojnom vazduhoplovu primjeti neispravnost;
   2) zabranjuje slijetanje vojnog vazduhoplova sa neizvučenim stajnim trapom ili ako na poletno-sletnoj stazi ima prepreka;
   3) u slučaju očiglednog ugrožavanja sigurnosti letenja zbog grube greške pilota, interveniše davanjem uputstva preko radio-stanice radi sprečavanja udesa, na način da ne ugrožava druge učesnike u vazdušnom saobraćaju i ne remeti pružanje usluga u vazdušnoj plovidbi;
   4) evidentira grube greške pilota u upravljanju vojnim vazduhoplovom prilikom polijetanja ili slijetanja i prekršaje discipline letenja;
   5) ako primijeti kretanje vozila i lica u vidnom dijelu manevarskih površina aerodroma koji ugrožavaju sigurnost letenja, o tome odmah obavještava kontrolora nadležne jedinice kontrole letenja;
   6) izvršava i druga naređenja rukovodioca letenja u vezi sa rukovođenjem letenja.
Član 214
Na dužnost rukovodioca dejstva na vazduhoplovnom poligonu može se odrediti komandir jedinice vazduhoplovstva Vojske, njegov zamjenik, pomoćnik komandira jedinica vazduhoplovstva Vojske za gađanje, raketiranje i bombardovanje ili gađanje i raketiranje ciljeva u vazduhu, pomoćnik komandira za sigurnost letenja ili komandir avijacijskog ili helikopterskog odjeljenja.
Dužnosti rukovodioca dejstava i pomoćnika rukovodioca dejstava na vazduhoplovnom poligonu utvrđene su elaboratom vazduhoplovnog poligona koji donosi načelnik Generalštaba Vojske.
24. Izvještavanje o letenju i analiza letenja
Član 215
Izvještaji o letenju su redovni i vanredni.
Redovni izvještaji o letenju su:
   1) usmeni izvještaj pilota, vođe posade vojnog vazduhoplova ili vođe grupe vojnih vazduhoplova o izvršenom letačkom zadatku koji se podnosi odmah po slijetanju rukovodiocu letenja;
   2) pisani izvještaj pilota, vođe posade vojnog vazduhoplova ili vođe grupe vojnih vazduhoplova o izvršenom letačkom zadatku koji se podnosi 30 minuta po slijetanju (za vrijeme vježbi, povišenih mjera ili izvođenja operacija), rukovodiocu letenja ili starješini jedinice Vojske koja planira letenje;
   3) usmeni izvještaj rukovodioca letenja koji se podnosi starješini koji je odobrio plan letenja, odmah po završetku letenja;
   4) pisani mjesečni izvještaj o letačkoj obuci koji jedinica vazduhoplovstva Vojske podnosi komandi vazduhoplovstva Vojske koja ih kontroliše, objedinjava i dostavlja Generalštabu Vojske;
   5) pisani mjesečni izvještaj o sigurnosti letenja, koji vazduhoplovstvo Vojske podnosi vojnom vazduhoplovnom autoritetu (VVA).
Vanredni izvještaji o letenju su:
   1) usmeni izvještaj komandira jedinice vazduhoplovstva Vojske koji podnosi pretpostavljenoj komandi odmah po saznanju o ugrožavanju sigurnosti letenja;
   2) pisani izvještaj komandira jedinice vazduhoplovstva Vojske koji podnosi pretpostavljenoj komandi najkasnije tri sata po saznanju o ugrožavanju sigurnosti letenja;
   3) usmeni izvještaj komandira jedinice vazduhoplovstva Vojske o povredi vazdušnog prostora susjedne zemlje koji podnosi pretpostavljenoj komandi odmah po saznanju;
   4) pisani izvještaj komandira jedinice vazduhoplovstva Vojske o povredi vazdušnog prostora susjedne zemlje koji podnosi pretpostavljenoj komandi najkasnije dva časa po saznanju;
   5) izvještaj u slučaju ugrožavanja sigurnosti letenja koji vazduhoplovstvo Vojske podnosi vojnom vazduhoplovnom autoritetu (VVA).
Član 216
Analiza letenja je završna aktivnost jedinice vazduhoplovstva Vojske u procesu organizacije letenja i vrši se radi sagledavanja rezultata letačkih aktivnosti, ocjene kvaliteta i bezbjednosti izvršenja letačkih zadataka, uopštavanja iskustava, otkrivanje nedostataka i određivanja mjera za njihovo otklanjanje.
U zavisnosti od vrste leta analizu vrše nastavnik ili instruktor letenja, vođa posade vojnog vazduhoplova i vođa grupe vojnih vazduhoplova poslije svakog leta.
Analizu letenja vrši rukovodilac letenja, komandant jedinice vazduhoplovstva Vojske ili zamjenik komandanta jedinice vazduhoplovstva Vojske nakon završenog letenja.
Analiza letenja mora biti završena do početka prethodne pripreme letenja za naredne letačke aktivnosti.
Starješina iz stava 3 ovog člana:
   1) saopštava rezultate izvršenja planiranih letačkih zadataka, nedostatke i pozitivne strane u pripremi, organizovanju, obezbjeđenju i izvođenju letenja;
   2) analizira:
      - nedostatke i greške u tehnici pilotiranja, izvođenju elemenata borbene primjene i eksploatacije vazduhoplovne tehnike,
      - slučajeve ugrožavanja sigurnosti letenja, nezgode vojnog vazduhoplova i ozbiljne nezgode vojnog vazduhoplova,
      - rad svih učesnika angažovanih u procesu letenja;
   3) daje konkretna uputstva za otklanjanje svih uočenih nedostataka, kao i za korišćenje pozitivnog iskustva pojedinih posada vojnog vazduhoplova i jedinice Vojske.
III. ZAVRŠNE ODREDBE
Član 217
Danom stupanja na snagu ovog pravilnika prestaje da važi Pravilnik o bližim uslovima za sigurnu vazdušnu plovidbenost vojnog vazduhoplova ("Službeni list CG", broj 3/12).
Član 218
Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u "Službenom listu Crne Gore".